نیازهای ایمنی: امنیت، آرامش و رهایی از ترس
سلسله مراتب نیازها و جایگاه نیاز ایمنی
برای درک اهمیت نیاز ایمنی1، بهتر است ابتدا به نظریهای معروف نگاه کنیم. آبراهام مزلو2، روانشناس، نیازهای انسان را به صورت یک هرم نشان داد. در پایینترین سطح، نیازهای فیزیولوژیک مثل غذا و آب قرار دارند. بلافاصله پس از آنها، نیاز به ایمنی میآید. این بدان معناست که اگر فرد از گرسنگی و تشنگی رنج نبرد، بزرگترین دغدغهاش یافتن جایی امن، قابل پیشبینی و عاری از تهدید است.
یک دانشآموز را تصور کنید که شب قبل از امتحان، در خانه جر و بحث شدیدی وجود داشته است. حتی اگر شکمش سیر باشد، ترس و ناامنی حاکم بر فضای خانه، تمام تمرکز او را برای درس خواندن از بین میبرد. مغز او در حالت بقا قرار گرفته و منابع ذهنی را صرف مقابله با تهدید درکشده میکند، نه یادگیری فرمولهای ریاضی. این مثال ساده، اهمیت نیاز ایمنی را به وضوح نشان میدهد.
| محیط | نیاز ایمنی فیزیکی | نیاز ایمنی روانی | نمونهای از تهدید |
|---|---|---|---|
| خانه | سرپناه، امنیت در برابر آسیب | احساس تعلق، عشق بدون شرط | خشونت خانگی، طرد شدن |
| مدرسه | محیط فیزیکی ایمن (نرده، اعلام حریق) | احترام، قوانین واضح، عدم تمسخر | زورگویی3، تبعیض، فشار تحصیلی شدید |
| جامعه | قوانین، پلیس، خدمات اضطراری | عدالت، آزادی بیان، حمایت اجتماعی | جرم و جنایت، بیثباتی اقتصادی |
ترس و اضطراب: دشمنان اصلی احساس امنیت
ترس4 پاسخ طبیعی و سریع به یک تهدید مشخص و فوری است (مثل ترس از یک حیوان درنده). اما اضطراب5 احساس نگرانی، تنش یا بیم دربارهای است که ممکن است در آینده رخ دهد و اغلب نامشخص است (مثل نگرانی از نتیجه امتحان یا آینده شغلی). هر دوی این احساسات، اگر مزمن شوند، احساس ایمنی را از بین میبرند.
بدن ما در مواجهه با ترس و اضطراب، مواد شیمیایی خاصی مانند کورتیزول6 و آدرنالین7 ترشح میکند. این مواد ضربان قلب را بالا میبرند تا خون بیشتری به عضلات برسد و فرد برای جنگ یا فرار آماده شود. در کوتاهمدت مفید است، اما قرار گرفتن طولانیمدت در این حالت مانند این است که موتور ماشین همیشه در دور بالا کار کند؛ باعث فرسودگی و آسیب میشود. تأثیر این حالت بر یادگیری را میتوان با یک رابطه ساده نشان داد:
یک دانشآموز مضطرب ممکن است نتواند سؤال سادهای را در سر جلسه امتحان پاسخ دهد، در حالی که همان سؤال را در خانه به راحتی حل میکرده است. این "جلوگیری از عملکرد8" مستقیماً ناشی از فعالشدن مدارهای ترس در مغز است.
راهکارهای عملی برای ایجاد محیطی امن و آرام
ایجاد ایمنی تنها به معنای نبود خطر فیزیکی نیست، بلکه ایجاد فضایی است که در آن فرد احساس کند میتواند خود واقعیاش باشد، اشتباه کند و رشد نماید. این کار هم در سطح فردی و هم در سطح جمعی (مانند کلاس درس) ممکن است.
الف) در سطح فردی (دانشآموز):
- تنفس عمیق: هنگام احساس اضطراب، پنج نفس آرام و عمیق بکشید. این کار مستقیم روی سیستم عصبی تأثیر میگذارد و پیام آرامش به مغز میفرستد.
- صحبت کردن: به اشتراک گذاشتن نگرانیها با یک فرد مطمئن (والدین، معلم، مشاور) بار روانی آن را کم میکند. احساس میکنید تنها نیستید.
- برنامهریزی: یکی از منابع بزرگ اضطراب، احساس درماندگی و ندانستن مسیر است. تقسیم کار بزرگ به قدمهای کوچک و قابل مدیریت، احساس کنترل و در نتیجه امنیت را افزایش میدهد.
ب) در سطح کلاس درس (معلم و دانشآموزان):
- قوانین واضح و عادلانه: وقتی همه بدانند چه رفتاری قابل قبول است و چه پیامدی دارد، محیط قابل پیشبینی و از این رو امنتری ایجاد میشود.
- فرهنگ احترام متقابل: جلوگیری از تمسخر، گوش دادن فعال به نظرات دیگران و ارزشگذاری بر تفاوتها. معلم میتواند با پرسیدن نظر همه، این فرهنگ را مدل کند.
- اجازه اشتباه دادن: تاکید بر این که کلاس درس یک "آزمایشگاه یادگیری" است و اشتباهات، بخش طبیعی و ارزشمند فرآیند یادگیری هستند، نه چیزی که باید از آن شرمنده شد.
بازی، ورزش و هنر: نقش خلاقیت در کاهش اضطراب
فعالیتهای بدنی منظم مانند ورزش، با ترشح اندورفین9 (مسکنهای طبیعی بدن) به کاهش استرس کمک میکنند. اما فراتر از آن، فعالیتهای خلاقانه مانند نقاشی، نواختن ساز، نوشتن داستان یا حتی بازیهای رایانهای هدفمند، کانالهای مؤثری برای ابراز احساسات و کاهش اضطراب هستند.
وقتی یک دانشآموز در حال نقاشی است، بخشی از مغز او که مرتبط با نگرانی و ترس است (آمیگدالا10) فعالیت کمتری دارد. این یک "ایمنی روانی" موقت ایجاد میکند. مدارس میتوانند با اختصاص زمان به این فعالیتها، نه به عنوان وقتتفریح، بلکه به عنوان بخشی ضروری از برنامه درسی که به سلامت روان-اجتماعی11 میپردازد، به تأمین نیاز ایمنی دانشآموزان کمک شایانی کنند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1 Safety Needs (نیازهای ایمنی).
2 Abraham Maslow.
3 Bullying (زورگویی/قلدری).
4 Fear (ترس).
5 Anxiety (اضطراب).
6 Cortisol (کورتیزول).
7 Adrenaline (آدرنالین).
8 Performance Blocking (جلوگیری از عملکرد).
9 Endorphins (اندورفینها).
10 Amygdala (آمیگدال یا بادامه مغز).
11 Psychosocial Health (سلامت رواناجتماعی).
12 Resilience (تابآوری).
13 Cyberbullying (زورگویی سایبری).
