هستی و وجود؛ یعنی چه چیزی هست و چه چیزی نیست؟
دو دنیای هستی: دنیای بیرون و دنیای درون
فرض کن صبح از خواب بیدار میشوی. تختخوابت هست؟ بله، میبینیاش. کیف مدرسهات هست؟ هست. اینها چیزهایی هستند که در دنیای بیرون وجود دارند. یعنی هر کس دیگری هم به خانهات بیاید، آنها را میبیند. به این میگویند وجود عینی. «عینی» یعنی چیزی که میشود آن را لمس کرد، دید یا شنید.
اما یک دنیای دیگر هم هست: دنیای درون تو. مثلاً رویای دیشب را به خاطر میآوری؟ آن رویا «بود» اما فقط توی ذهنت بود. یا وقتی به تعطیلات نوروز فکر میکنی، آن فکر وجود دارد، ولی کسی نمیتواند آن را بردارد و نگاه کند. به این میگویند وجود ذهنی. «ذهنی» یعنی چیزی که فقط برای خودت واقعی است.
| نوع وجود | مثال در زندگی دانشآموز | چه کسی میتواند ببیند؟ |
|---|---|---|
| وجود عینی (بیرونی) | مداد، دفتر، خوراکی، درخت حیاط مدرسه | همهٔ انسانها |
| وجود ذهنی (درونی) | خاطرهٔ تولدت، نگرانی برای امتحان، آرزوی قهرمان شدن | فقط خودت (مگر اینکه تعریف کنی) |
هر روز با هستی سروکار داری
حالا بیا توی کارهای روزانهات نگاه کن. وقتی میگویی «مدادم را گم کردم» یعنی مداد قبلاً وجود داشت، ولی حالا در جای خودش نیست. تو داری دربارهٔ بودن و نبودن حرف میزنی. یا وقتی معلم میپرسد «جواب سؤال در ذهنت هست یا نه؟» یعنی وجود آن جواب را در ذهنت بررسی میکند.
یک مثال دیگر: فرض کن دوستت به تو میگوید «من یک اژدهای سبز رنگ در حیاط خانهام دارم». تو میدانی که آن اژدها در دنیای بیرون وجود ندارد، مگر اینکه دوستت شوخی کند. اما آیا ایدهٔ اژدها وجود دارد؟ بله. این ایده توی ذهن دوستت وجود دارد. پس فهمیدی: بعضی چیزها فقط به عنوان یک فکر یا خیال وجود دارند.
چند سؤال چالشی دربارهٔ هستی
پاسخ: نه. مثلاً وقتی آفتاب میزند، گاهی یک لکهٔ نور روی دیوار میبینی که اگر دستت را جلوی آن بگیری، لکه ناپدید میشود. آن لکه وجود داشت، اما وابسته بود به آفتاب و جای دستت. به این میگویند «وجود وابسته». بعضی چیزها فقط در شرایط خاصی وجود دارند.
پاسخ: اگر بگویی «توی این جعبه هیچی نیست»، یعنی جعبه خالی است. اما خودِ «هیچی» یک چیز نیست. نمیشود «هیچی» را لمس کرد. پس «هیچی» وجود ندارد! فقط میتوانیم دربارهاش فکر کنیم. جالب است، نه؟
پاسخ: «فردا» یک مفهوم است، نه یک چیز مثل کتاب. فردا وقتی برسد، تبدیل به «امروز» میشود. بعضی فیلسوفان میگویند زمان هم یک نوع وجود خاص دارد. تو میتوانی به فردا فکر کنی، پس آن در ذهنت وجود دارد، اما در دنیای بیرون هنوز نیامده است.