سلطان محمود غزنوی که بود؟ پادشاه غزنوی و پدر مسعود غزنوی
زادگاه و خانوادهٔ سلطان محمود غزنوی
سلطان محمود در سال 971 میلادی (مطابق 360 هجری قمری) در شهر غزنه به دنیا آمد. پدرش سبکتکین بنیانگذار واقعی دولت غزنوی بود و مادرش دختر یکی از فرماندهان ترک. پس محمود غزنوی اصالتی ترکی-ایرانی داشت. وقتی پدرش فوت کرد، برادرش اسماعیل به پادشاهی رسید، ولی محمود با او جنگید و پیروز شد و خود بر تخت شاهی نشست. این ماجرا مانند داستان دو برادر که بر سر یک اسباببازی بزرگ دعوا میکنند، اما این جا اسباببازی، سلطنت بود!
لشکرکشیهای هند و حکومت قدرتمند
یکی از کارهای مهم محمود غزنوی، حمله به هندوستان بود. او بیش از 17 بار به هند لشکر کشید. علت اصلی این لشکرکشیها، به دست آوردن طلا، جواهر و غنایم جنگی بود. او معبد معروف سومنات را در هند ویران کرد و ثروت زیادی به غزنه برد. به همین دلیل، پادشاه غزنوی لقب «بتشکن» نیز گرفت. از سوی دیگر، او مرد جنگی بود و هیچگاه نتوانست قلمرو خود را آرام و پایدار نگه دارد، اما قدرت نظامی اش آنقدر زیاد بود که هیچ دشمنی جرئت نزدیک شدن به مرزهایش را نداشت. برای دانشآموزان ابتدایی، میتوان محمود را مانند فرمانده دژخیم فیلمها تصور کرد که قلعههای زیادی را فتح میکند و گنجها را تصاحب میکند.
رابطهٔ پدر و پسری: محمود و مسعود غزنوی
مسعود غزنوی پسر بزرگ محمود بود که بعد از مرگ پدر در سال 1030 میلادی به سلطنت رسید. محمود پیش از مرگ، جانشینی را به مسعود واگذار کرد ولی برادر دیگرش محمد نیز مدعی تاج و تخت بود. در نهایت مسعود پیروز شد و پادشاه غزنوی گردید. رابطهٔ این پدر و پسر رابطهٔ پیچیدهای بود؛ محمود میخواست مسعود مثل خودش جنگجو و قدرتمند باشد و مسعود نیز در ابتدا نشان داد که میتواند سپاه را رهبری کند. اما مسعود در نبرد با سلجوقیان (قبیلهای نیرومند از ترکان) شکست خورد و جان خود را از دست داد.
مقایسه محمود غزنوی با پادشاهان دیگر (جدول)
| پادشاه | سالهای حکومت | کار مهم | نتیجهٔ کار |
|---|---|---|---|
| سلطان محمود غزنوی | 998 تا 1030 میلادی | لشکرکشی به هند و ثروتاندوزی | موفق در جنگ |
| مسعود غزنوی (پسر) | 1030 تا 1040 میلادی | جنگ با سلجوقیان | شکست و مرگ |
مثال عینی: گنج سومنات چه بود؟
برای این که موضوع را بهتر درک کنید، تصور کنید یک صندوقچهٔ بزرگ پر از سکههای طلا، مجسمههای زرین و سنگهای قیمتی در معبدی باستانی در هند وجود دارد. سلطان محمود غزنوی با لشکر خود راهی طولانی (بیش از 1000 کیلومتر) را پیمود تا به آن معبد برسد. پس از جنگی سخت، دروازهٔ معبد را شکست و تمام آن طلاها را به غزنه برد. معروف است که در آن معبد، بت بزرگی از جنس یشم (سنگ سبز رنگ) قرار داشت که محمود آن را شکست و تکههایش را به عنوان غنیمت به کشورش فرستاد. مردم غزنه وقتی بار شترهای پر از طلا را دیدند، به وجد آمدند. این داستان مانند فیلمهای دزدان دریایی است که گنج پیدا میکنند، اما این بار یک پادشاه واقعی چنین کاری کرد.
چالشهای مفهومی (سه پرسش و پاسخ)
پرسش ۱: آیا محمود غزنوی مسلمان بود؟
پاسخ: بله، سلطان محمود غزنوی یک پادشاه مسلمان بود. او به نام خلیفهٔ بغداد سکه ضرب میکرد و در لشکرکشیهایش به هند، بتخانهها را تخریب مینمود. البته برخی مورخان میگویند هدف اصلی او از جنگها، به دست آوردن ثروت و توسعهٔ قلمرو بود، نه فقط گسترش دین.
پرسش ۲: چرا سلطان محمود غزنوی را «پدر مسعود غزنوی» مینامند؟
پاسخ: برای این که مسعود پسر ارشد محمود بود و بعد از مرگ محمود، مسعود بر تخت سلطنت نشست. در تاریخ، معمولاً پادشاهان را با نام پدرشان میشناسند تا نسبت خانوادگی آنها مشخص شود. مثلاً میگویند «مسعود پسر محمود غزنوی».
پرسش ۳: چرا محمود غزنوی با فردوسی دشمنی پیدا کرد؟
پاسخ: داستان مشهور است که فردوسی شاهنامه را برای محمود غزنوی سرود، ولی محمود به جای 60 هزار سکه طلا، تنها 20 هزار سکه نقره برای او فرستاد و فردوسی ناراحت شد و از دربار رفت. برخی میگویند وزیر بدخواه محمود باعث این کار شد. به هر حال، رابطهٔ این دو سرد شد و فردوسی شعر بلندی در هجو محمود سرود، ولی بعدها پشیمان شد.
پاورقیها
1غزنویان: سلسلهای از پادشاهان ایرانیتبار که از سال 977 تا 1186 میلادی بر نواحی خراسان، افغانستان و شمال هند حکومت کردند. (معادل انگلیسی: Ghaznavid dynasty)
2سبکتکین: پدر محمود غزنوی و بنیانگذار قدرت نظامی غزنویان. او فرماندهٔ نیرومندی بود. (معادل انگلیسی: Sabuktigin)
3سلجوقیان: قبیلهای از ترکان که در سدهٔ پنجم هجری قدرت گرفتند و دولت بزرگ سلجوقی را تأسیس کردند. (معادل انگلیسی: Seljuq dynasty)
4بیرونی: ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی (زاده 973 میلادی) که در دربار غزنویان زندگی میکرد و کتابهای علمی بسیاری نوشت. (معادل انگلیسی: Al-Biruni)
5یشم: نوعی سنگ قیمتی نیمهشفاف با رنگ سبز تا سبز تیره که در قدیم برای ساخت بت و مجسمه استفاده میشد. (معادل انگلیسی: Jade)