هرمز کیست؟ فرزند انوشیروان که بزرگمهر برای آموزش و پرورش او گماشته شد.

هرمز کیست؟

نسب و تبار: هرمز پسر کیست؟

هرمز چهارم، یکی از شاهان نامدار (شاهان) سلسلهٔ ساسانی بود. پدر او خسرو انوشیروان بود که به دادگری و دانش دوستی شهرت داشت. مادر هرمز، دختر یکی از خاقان‌های ترک بود، به همین دلیل او را «ترک‌زاد» هم می‌گفتند . هرمز از کودکی در کاخ بزرگ و باشکوهی زندگی می‌کرد، اما پدرش انوشیروان می‌خواست او نه تنها یک شاهزاده، بلکه انسانی دانا و بردبار باشد. برای همین بهترین معلم را برای آموزش او انتخاب کرد.

در آن زمان، شاهنشاهی ساسانی [1] بسیار گسترده بود و از شرق تا غرب قلمرو داشت. از این رو، آموزش یک شاهزاده بسیار مهم بود، چون او قرار بود روزی فرمانروای این سرزمین بزرگ شود. انوشیروان که خود به خردمندی معروف بود، می‌دانست که برای تربیت فرزندش به کسی نیاز دارد که از همه داناتر باشد.

بزرگمهر، معلم دانا و فرزانه

شاه انوشیروان برای آموزش هرمز، کسی را انتخاب کرد که نامش بزرگمهر بود. بزرگمهر در واقع (وزیر) و مشاور اصلی پادشاه بود . او به «بزرگمهر بخترکان» نیز معروف بود و به خرد و دانایی‌اش در تمام کشور شهرت داشت. کارهای زیادی از بزرگمهر به یادگار مانده است، از جمله نوشتن کتاب‌هایی دربارهٔ تدبیر و حکومت و حتی ماجرای آوردن بازی شطرنج به ایران.

وظیفهٔ بزرگمهر فقط درس دادن نبود. او باید به هرمز راه و رسم پادشاهی را یاد می‌داد. مانند این است که یک معلمِ دلسوز، علاوه بر درس ریاضی و علوم، به دانش‌آموز یاد بدهد که چگونه با دیگران مهربان باشد، چگونه درست تصمیم بگیرد و چطور از مردم مراقبت کند.

برنامهٔ درسی هرمز با بزرگمهر

برنامهٔ درسی هرمز با بزرگمهر فقط خواندن و نوشتن نبود. او باید چیزهای زیادی یاد می‌گرفت تا بتواند یک پادشاه خوب باشد. جدول زیر نشان می‌دهد که هرمز چه چیزهایی را نزد بزرگمهر آموخت:

بررسی رفتار هرمز در آیینهٔ داستان‌ها

داستان‌های قدیمی نشان می‌دهد که هرمز همان طور که بزرگ شد، گاهی خلق و خوی تندی داشت. او در ابتدای پادشاهی خود بسیار سختگیر بود و حتی دستور داد برخی از وزیران پدرش را زندانی کنند . اما پس از مدتی، به نظر می‌رسد که نصیحت‌های بزرگمهر در وجود او ریشه دوانده بود و تغییر کرد.

برای مثال، در یک روایت تاریخی جالب، هرمز قانون عجیبی وضع کرد: اگر اسبی وارد کشتزار کسی می‌شد و به محصولات آسیب می‌زد، دم و گوش آن اسب را می‌بریدند و ده برابر خسارت به کشاورز می‌دادند. یک بار اسب پسر خودش (خسرو پرویز) وارد مزرعه‌ای شد. با اینکه پسرش خیلی التماس کرد، هرمز دستور داد قانون اجرا شود! این نشان می‌دهد که او به دنبال اجرای عدالت بود، هرچند که گاهی سختگیرانه رفتار می‌کرد.

آیا هرمز از آموزه‌های بزرگمهر پیروی کرد؟

در اینکه بزرگمهر معلم دانایی بود، شکی نیست. اما هرمز همیشه از حرف‌های او پیروی نمی‌کرد. منابع تاریخی می‌گویند که هرمز بعد از مدتی به شدت نسبت به وزیران خود بدبین شد و حتی دستور اعدام بعضی از آن‌ها را صادر کرد. برخی از داستان‌های قدیمی (مثل شاهنامه) اشاره می‌کنند که سرانجام روزگار خوشی برای خود بزرگمهر هم پیش نیامد و هرمز او را به زندان انداخت .

این نشان می‌دهد که گاهی انسان‌ها حتی اگر بهترین معلم‌ها را داشته باشند، ممکن است در مسیر اشتباه قرار بگیرند. با این حال، تأثیر تربیت بزرگمهر بر هرمز را نمی‌توان نادیده گرفت؛ چرا که او در بسیاری از موارد سعی کرد مانند یک پادشاه عادل رفتار کند.

چالش‌های مفهومی: سوال و پاسخ دربارهٔ هرمز و بزرگمهر

پاورقی‌ها