بازنویسی یعنی چه؟ مثل آب کردن قند در شیر
فرض کن یک داستان قدیمی مثل «کلیله و دمنه» را برداری. این داستانها خیلی قشنگ هستند، اما بعضی از کلمههایشان سخت و پیچیده است و بچهها متوجه نمیشوند. مهدی آذریزدی این داستانها را مانند یک آشپز خوب، دوباره پخت. او (مهدی آذریزدی) کلمههای دشوار را برداشت و به جایشان کلمههای ساده و روان گذاشت. داستانها را کوتاهتر کرد و نتیجهٔ اخلاقی داستان را طوری نوشت که هر بچهای راحت بفهمد. این کار را در ادبیات، «بازنویسی» میگویند.
به این مثال توجه کن: در نسخهٔ اصلی یک قصه از مرزباننامه1 نوشته شده بود: «مردی درویشمسلک، از قناعت پیشگی به درجهای رسیده بود که...». آذریزدی آن را اینگونه نوشت: «یک مرد فقیر ولی خوشحال، آن قدر قانع بود که...». میبینی چقدر روانتر شد؟ این کار باعث میشود کودکان دبستانی هم با لذت قصه بخوانند و از آن پند بگیرند.
از کجا آمد این قصهها؟ سرچشمههای کهن
مهدی آذریزدی قصههایش را از چند منبع بزرگ ایرانی و اسلامی گرفته است. او مانند زنبوری بود که از گلهای مختلف ایران باستان و پس از اسلام، عسل شیرین قصه جمع کرد. در جدول زیر میتوانی مهمترین سرچشمههای قصههای خوب را ببینی:
| نام کتاب کهن | نویسنده یا گردآورنده | چند قصه از آن در مجموعه هست؟ |
|---|---|---|
| کلیله و دمنه | نصرالله منشی (برگردان از نسخهٔ هندی) | 22 قصه |
| مرزباننامه | سعدالدین وراوینی | 17 قصه |
| مثنوی معنوی | مولانا جلالالدین محمد بلخی | 14 قصه |
| سندبادنامه | ظهیری سمرقندی | 8 قصه |
چطور از قصههای خوب در زندگی روزمره استفاده کنیم؟
فرض کن در مدرسه با دوستت دعوا کردهای. مادرت به جای اینکه داد بزند، قصهٔ «شتر و خیاط» را از این کتاب برایت میخواند. در آن قصه، خیاط به شتر کمک میکند اما بعد فریبش میدهد. شتر هم در آخر، تلافی میکند. بعد از خواندن قصه، مادرت میپرسد: «به نظر تو آیا کار شتر درست بود؟ اگر جای او بودی چه میکردی؟» این گونه قصه به جای نصیحت مستقیم، راه درست رفتار کردن را به ما نشان میدهد.
معلم کلاس هم میتواند هر هفته یکی از قصههای این کتاب را با صدای بلند برای بچهها بخواند و بعد نقاشی بکشد یا نمایش اجرا کند. خودت هم میتوانی هنگام خواب، یکی از قصههای کوتاه آن را برای خواهر یا برادر کوچکترت تعریف کنی. اینطوری ادبیات کهن زنده میماند و بچههای خوب، بهتر و خوبتر میشوند.
چالشهای مفهومی: سه پرسش و پاسخ
پرسش ۱: آیا بازنویسی داستانهای کهن، به معنی تغییر اصل داستان نیست؟
پاسخ: نه، مهدی آذریزدی هرگز اصل داستان را عوض نمیکرد. او فقط زبان و سبک روایت را سادهتر میکرد تا بچهها بفهمند. مثل این میماند که یک لباس بزرگ را برای یک کودک کوچک، اندازه کنید؛ شکل و رنگ لباس همان میماند، فقط کوچکتر میشود.
پرسش ۲: چرا بعضی از قصههای این کتاب، حیوانها حرف میزنند؟ مگر در دنیای واقعی حیوانها حرف میزنند؟
پاسخ: در ادبیات کهن، تمثیل حیوانی2 یک روش قدیمی است. نویسنده به جای انسان، از حیوان استفاده میکند تا نقاب بر چهرهٔ عیبها بگذارد. بچه که قصهٔ روباه مکار یا خرگوش باهوش را میخواند، راحتتر درسی را که در پشت قصه پنهان شده، یاد میگیرد. پس حرف زدن حیوانها یک ابزار هنری است، نه واقعیت علمی.
پرسش ۳: آیا فقط بچهها میتوانند از این کتاب لذت ببرند؟ بزرگترها چطور؟
پاسخ: نه، بسیاری از بزرگسالان هم «قصههای خوب برای بچههای خوب» را دوست دارند. زیرا این کتاب زلال و شیرین است و بزرگترها را به دوران کودکی خودشان و به اصل قصههایی که شاید فراموش کرده بودند، برمیگرداند. حتی پدر و مادرها میتوانند از خواندن این قصهها لذت ببرند و بعد برای بچههای خود تعریف کنند.
پاورقیها
1مرزباننامه: کتابی است از سعدالدین وراوینی (نویسندهٔ سدهٔ هفتم هجری) که مجموعهای از قصههای پندآموز با زبان حیوانات و انسانهاست. معادل انگلیسی: Marzban Nameh.
2تمثیل حیوانی: نوعی داستانپردازی که در آن رفتار و گفتار انسانها به حیوانها نسبت داده میشود تا درس اخلاقی غیرمستقیم داده شود. معادل انگلیسی: Animal Allegory.
کلیله و دمنه: نام کتابی کهن و ترجمه شده از پهلوی به عربی و سپس به فارسی، شامل داستانهای اخلاقی از زبان حیوانات. معادل انگلیسی: Kalila wa Dimna.
بازنویسی (Rewrite): فرایند سادهسازی و کوتاهسازی یک متن کهن بدون تغییر در محتوای اصلی و پیام آن، مناسب برای گروه سنی جدید.