امثال و حکم: یکی از آثار علی‌اکبر دهخدا دربارهٔ مثل‌ها و حکمت‌ها.

کتاب «امثال و حکم» دهخدا؛ سفری به دنیای سخنان پندآموز ایرانی

۱. حکایت مثل‌ها و حکمت‌ها چیست؟

حتماً تا حالا شنیده‌اید که بزرگ‌ترها می‌گویند: «آهسته برو ولی همیشه برو» یا «آشپز که دوتا شد، آش یا شور می‌شه یا بی‌نمک». این جمله‌های کوتاه و پر معنی را «مثل» یا «حکمت» می‌نامیم. استاد علی‌اکبر دهخدا، آن دانشمند بزرگ ایرانی، سال‌های زیادی از عمر خود را صرف جمع‌آوری این مثل‌ها و حکمت‌ها در کتابی به نام «امثال و حکم» کرد [¹].

تصور کنید که یک گنجینهٔ بزرگ پر از جواهرهای گرانبها دارید. هر کدام از این جواهرها یک درس بزرگ زندگی است. کتاب «امثال و حکم» دقیقاً چنین گنجینه‌ای است. دهخدا بیش از 22000 (بیست و دو هزار) مثل و حکمت را از گوشه و کنار ایران زمین و حتی از کشورهای دیگر جمع‌آوری کرده و در چهار جلد بزرگ نوشته است [²].

۲. دهخدا چگونه این گنجینه را جمع‌آوری کرد؟

علی‌اکبر دهخدا شبیه یک کاشف بزرگ بود، اما او به جای جستجوی طلا و گنج در دل کوه‌ها، به دنبال سخنان طلایی و ارزشمند در میان مردم می‌گشت. او در سفرهایش، کتاب‌های قدیمی را می‌خواند، با پیران و بزرگ‌ترها گفت‌وگو می‌کرد و هر جملهٔ زیبا و پرمعنی را یادداشت می‌کرد [³]. جالب است بدانید که دهخدا برای نوشتن کتاب «امثال و حکم» بیش از 15 (پانزده) سال زمان گذاشت.

او در روزگاری زندگی می‌کرد که هنوز رایانه و اینترنت نبود. پس تصور کنید که یافتن این همه مثل و حکمت چقدر کار دشواری بوده است. دهخدا این کار را از روی عشق به زبان و فرهنگ فارسی انجام داد [⁴]. او می‌گفت که زبان یک کشور، هویت و تاریخ آن کشور است [⁵].

۳. مثل‌ها چه کاربردی در زندگی روزمرهٔ ما دارند؟

شاید فکر کنید مثل‌ها فقط برای بزرگ‌ترها هستند، اما این طور نیست! بگذارید با چند مثال ساده نشانتان دهم که چطور می‌توانید از این حکمت‌های قدیمی در زندگی خودتان استفاده کنید.

مثال اول: فرض کنید می‌خواهید دوچرخه سواری یاد بگیرید. بار اول زمین می‌خورید، بار دوم هم، بار سوم هم. اما اگر دست بکشید و دیگر تلاش نکنید، هیچ وقت یاد نمی‌گیرید. در اینجا یک مثل معروف از کتاب دهخدا به کارتان می‌آید: «آش پختن تا نشود، خوردن ندارد». یعنی برای رسیدن به نتیجهٔ خوب، باید تلاش و صبر کرد.
مثال دوم: گاهی ممکن است با دوستتان دعوایتان شود و ناراحت باشید. اگر کینه به دل بگیرید و با او حرف نزنید، هم شما ناراحتید و هم او. در این شرایط، مثل «اگر کسی به سنگت زد، تو به او گل بده» را به یاد آورید. این یعنی در برابر بدی، نیکی کردن.

۴. چند پرسش و پاسخ چالش‌برانگیز برای کنجکاوها

۵. با دیگر آثار دهخدا آشنا شوید

علی‌اکبر دهخدا غیر از کتاب «امثال و حکم»، آثار مهم دیگری هم از خود به جای گذاشته است. مهم‌ترین اثر او «لغت‌نامهٔ دهخدا» نام دارد [⁵]. این لغت‌نامه بزرگ‌ترین و کامل‌ترین فرهنگ لغت فارسی است که تاکنون نوشته شده و در 15 (پانزده) جلد منتشر شده است. این فرهنگ لغت مثل یک دایرةالمعارف بزرگ از تمام کلماتی است که در فارسی به کار می‌روند.

علاوه بر این، دهخدا روزنامه‌نگار و نویسندهٔ توانایی هم بود. او در روزنامهٔ «صور اسرافیل» مقاله‌های طنزآمیزی می‌نوشت و با قلم تند و بامزه‌اش به مشکلات جامعهٔ زمان خود انتقاد می‌کرد [⁷]. به خاطر همین نوشته‌هایش، مدتی مجبور به ترک ایران و رفتن به اروپا شد. مردمی که دوستش داشتند، به او لقب «دخو» (که نام مستعارش بود) داده بودند [⁸].

پاورقی‌ها

¹امثال و حکم: کتاب ارزشمندی از استاد علی‌اکبر دهخدا که در چهار جلد منتشر شده و شامل هزاران مثل و سخن پندآموز فارسی است.

²لغت‌نامه: فرهنگ لغت یا دیکشنری. معادل انگلیسی: Dictionary. کتابی که در آن کلمات یک زبان به همراه معنی و توضیحات آن‌ها نوشته می‌شود.

³صور اسرافیل: نام یکی از روزنامه‌های مهم دوران مشروطه که دهخدا در آن مقاله می‌نوشت. معادل انگلیسی: Sur-e Esrāfil.

⁴دخو: نام مستعار (پِن نام) دهخدا در روزنامهٔ صور اسرافیل که معنای ساده‌لوح یا بی‌آلایش می‌دهد [⁸].

⁵فرهنگ لغت:معادل انگلیسی: Lexicon. مجموعهٔ نظام‌یافته و مدون از واژگان یک زبان.