نشانهٔ نگارشی دو نقطه (:)
نقلقول مستقیم با دو نقطه
وقتی میخواهیم عیناً حرف کسی را بنویسیم، پیش از آن جمله از دو نقطه استفاده میکنیم. دو نقطه به خواننده میگوید: «حالا جملهٔ نقلقول شروع میشود». به مثالهای زیر توجه کنید:
- معلم گفت: «فردا امتحان علوم داریم»
- مادر زمزمه کرد: «هوا خیلی سرد شده است»
- رضا با خوشحالی فریاد زد: «تولدت مبارک!»
در هر سه جمله، دو نقطه درست قبل از نقلقول قرار گرفته است. پس یادمان باشد: هر وقت خواستیم حرف کسی را عیناً بنویسیم، اول دو نقطه میگذاریم، بعد نقلقول را با نشانهٔ گیومه1 مینویسیم.
توضیح و شرح پس از دو نقطه
گاهی در جمله، چیزی را بیان میکنیم و بعد میخواهیم آن را توضیح دهیم. در این مواقع هم از دو نقطه استفاده میشود. دو نقطه در اینجا نقش «یعنی» و «به عبارت دیگر» را دارد.
| جمله با دو نقطه | توضیح |
|---|---|
| سارا یک ویژگی خوب دارد: همیشه راست میگوید. | بعد از دو نقطه، خوبی سارا توضیح داده شده است. |
| نتیجهٔ بازی این بود: تیم ما با 3 بر 1 پیروز شد. | دو نقطه، نتیجهٔ بازی را شرح میدهد. |
شمارش اجزاء با کمک دو نقطه
وقتی میخواهیم چند چیز را پشت سر هم نام ببریم، پیش از شروع شمارش از دو نقطه استفاده میکنیم. این کار باعث میشود خواننده بداند که قرار است یک فهرست را ببیند.
- توی کیف من این وسایل است: مداد، پاککن، خطکش و دفتر مشق.
- میوههای مورد علاقهٔ من عبارتند از: سیب، موز، پرتقال و انگور.
- برای درست کردن کیک به این مواد نیاز داریم: آرد، تخممرغ، شکر و شیر.
در هر مثال، قبل از آمدن اجزاء (وسایل، میوهها، مواد کیک) یک دو نقطه گذاشته شده است. این روش نوشتن را مرتب و منظم میکند.
معنی کردن واژه با دو نقطه
گاهی در متن، کلمهٔ سختی میآید و ما میخواهیم معنی آن را بنویسیم. در این حالت هم میتوانیم از دو نقطه استفاده کنیم. دو نقطه پیش از معنی واژه میآید.
مثال دیگر: واژهٔ «سریع» به معنی: تند و با شتاب.
در کتابهای درسی هم گاهی زیر کلمهٔ دشوار، دو نقطه میگذارند و بعد معنی آن را مینویسند. این کار به درک مطلب کمک زیادی میکند.
کاربرد عملی در نوشتههای روزمره
حالا که با کارهای دو نقطه آشنا شدیم، بیایید ببینیم چطور میتوانیم در نوشتههای خودمان از آن استفاده کنیم. فرض کنید میخواهید برای دوستتان نامه بنویسید. میتوانید بنویسید:
- دوست عزیزم سلام: (بعد از سلام هم دو نقطه میآید)
- برنامهٔ امروز من این است: تکالیفم را بنویسم، به پارک بروم و تلویزیون ببینم.
- مادرم همیشه به من میگوید: «درست را اول بخوان بعد بازی کن»
همان طور که میبینید، دو نقطه در موقعیتهای مختلف به کمک ما میآید تا نوشتهمان مفهومتر و مرتبتر باشد.
چالشهای مفهومی
پرسش 1: آیا همیشه قبل از نقلقول باید دو نقطه بگذاریم؟
پاسخ: بله، وقتی میخواهیم عیناً جملهٔ کسی را بنویسیم، قبل از آن جمله دو نقطه میگذاریم. اما اگر جمله را با کلمات خودمان بازگو کنیم (نقلقول غیرمستقیم)، دیگر نیازی به دو نقطه نیست. مثال: «معلم گفت که فردا امتحان داریم» (نقلقول غیرمستقیم، بدون دو نقطه).
پرسش 2: آیا میتوان به جای دو نقطه از ویرگول استفاده کرد؟
پاسخ: نه، ویرگول کارش جدا کردن بخشهای کوچک در جمله است، ولی دو نقطه کارش آماده کردن خواننده برای یک نقلقول، توضیح، فهرست یا معنی است. پس نمیتوانیم آنها را به جای هم به کار ببریم.
پرسش 3: اگر بخواهیم بیشتر از یک جمله را به عنوان مثال بیاوریم، باز هم از دو نقطه استفاده میکنیم؟
پاسخ: بله، فرقی نمیکند مثال شما یک جمله باشد یا چند جمله. قبل از شروع مثال یا نمونه، دو نقطه میگذارید. مثلاً: «نشانههای نگارشی کاربردهای گوناگونی دارند: دو نقطه برای نقلقول میآید. ویرگول برای کوتاه مکث کردن. نقطه برای پایان جمله.»
پاورقی
1گیومه (Quotation Mark): نشانهای است که نقلقول مستقیم را در بر میگیرد و در زبان فارسی به شکل « » نوشته میشود.
2نقلقول مستقیم (Direct Quotation): گفتاری است که عیناً و بدون تغییر از زبان گوینده آورده میشود.