فتحعلیشاه قاجار: پادشاه قاجار و از نیاکان ایرج میرزا
فتحعلیشاه چگونه پادشاه شد؟
فتحعلیشاه در سال 1151 خورشیدی در شهر دامغان به دنیا آمد. نام پدرش «حسینقلیخان» و نام مادرش «آغاباجی» بود. وقتی عمویش «آقامحمدخان قاجار» کشته شد، فتحعلیشاه به جای او بر تخت سلطنت نشست. او در زمان پادشاهی خود 120 پسر و 89 دختر داشت! تعداد فرزندان او آنقدر زیاد بود که در تاریخ کمتر پادشاهی چنین خانواده بزرگی داشته است. یکی از نوههای او ایرج میرزا بود که بعدها شاعر بزرگی شد و شعرهای قشنگی برای کودکان و بزرگسالان سرود.
جنگهای ایران و روسیه در زمان فتحعلیشاه
در دورهٔ فتحعلیشاه دو جنگ بزرگ بین ایران و روسیه اتفاق افتاد. این جنگها چندین سال طول کشیدند و مردم زیادی در آنها کشته شدند. دلیل جنگها این بود که روسها میخواستند شهرهای شمالی ایران مانند قفقاز2 و داغستان را تصرف کنند. در جنگ اول (1183 تا 1192 خورشیدی) ایران ضعیف شد و بخشهایی از سرزمینهای خود را از دست داد. در جنگ دوم (1205 تا 1207 خورشیدی) نیز ایران باز هم شکست خورد و پیماننامهٔ ترکمنچای3 امضا شد. بر اساس این پیمان، ایران مجبور شد سرزمینهای زیادی را به روسیه بدهد. برای دانشآموزانی مثل شما، این ماجرا مثل این میماند که همکلاسی قویتری بیاید و همهٔ مداد رنگیهایتان را از شما بگیرد!
کارهای هنری و آبادانی در دوران فتحعلیشاه
با وجود جنگها، فتحعلیشاه به هنر و ساختن بناهای زیبا علاقه زیادی داشت. او دستور داد کاخهای زیادی در تهران و دیگر شهرها بسازند. از معروفترین کارهای او میتوان به کاخ گلستان و کاخ نیاوران اشاره کرد. همچنین او نقاشان بسیاری را تشویق کرد. معروفترین نقاشی از فتحعلیشاه، تابلویی است که او بر تخت نشسته و ریش بلند سیاه دارد و دور تا دور او پسران و وزیرانش ایستادهاند. اگر به کتابهای تاریخ نگاه کنید، احتمالاً این نقاشی را دیدهاید. در زمان او، سکههای طلا و نقره با نام او ضرب میشد که روی آنها تصویر شیر و خورشید نقش بسته بود.
| نام پادشاه | سالهای پادشاهی (خورشیدی) | مهمترین کارها |
|---|---|---|
| آقامحمدخان قاجار | 1174-1176 | پایتخت را از شیراز به تهران آورد |
| فتحعلیشاه قاجار | 1176-1213 | ساخت کاخ گلستان، جنگ با روسیه |
| محمدشاه قاجار | 1213-1227 | فتح هرات (شهری در افغانستان امروزی) |
نمونهای از تصمیمگیری فتحعلیشاه در زندگی واقعی
فرض کنید شما یک پادشاه هستید و دو تا گزینه پیش رو دارید: گزینهٔ اول این است که پول کشور را صرف ساختن مدارس و بیمارستانها کنید. گزینهٔ دوم این است که با پول کشور، کاخهای بسیار قشنگ و نقاشیهای بزرگ بکشید. فتحعلیشاه بیشتر گزینهٔ دوم را انتخاب کرد! او به جای مدرسه ساختن، به نقاشان و معماران پول میداد تا قصرهای باشکوه بسازند. همین تصمیم باعث شد که بعد از او، کشور در برابر دشمنان ضعیف شود. مثل این میماند که شما تمام پول تو جیبیتان را صرف خرید شکلات کنید و بعد برای خرید دفتر مشق پولی نداشته باشید.
چالشهای مفهومی در مورد فتحعلیشاه
پاسخ: چون سربازان روسی اسلحهٔ پیشرفتهتری مثل توپهای مدرن و تفنگهای دوربرد داشتند، اما سربازان ایرانی بیشتر با شمشیر و نیزه میجنگیدند. در ضمن، فرماندهان روسیه نقشهٔ جنگی بهتری طراحی کرده بودند. این را میشود به بازی فوتبال تشبیه کرد: تیمی که دروازهبان و تاکتیک بهتری دارد، حتی اگر بازیکن کمتری هم داشته باشد، میتواند برنده شود.
پاسخ: بله، فتحعلیشاه پدربزرگ ایرج میرزا بود. ایرج میرزا در یکی از شعرهایش به نام «نسبنامه» از فتحعلیشاه به عنوان جد بزرگ خود یاد کرده است. او نوشته بود: «فتحعلیشاه آن که از تخم اویم / من غلام قاجارم ار چه رومم». یعنی خود را بندهٔ خاندان قاجار میدانست.
پاسخ: چون او بیشتر وقت خود را در کاخهای مجلل میگذراند، به شکار میرفت، از رقص و موسیقی لذت میبرد و به جای رسیدگی به مشکلات مردم، به فکر تزئین قصرها و پر کردن حرمسرا بود. تعداد همسران او بسیار زیاد بود و همین باعث شد که برخی او را پادشاهی خوشگذران و بیتوجه به رنج مردم بدانند.
پاورقیها
1خاقان: لقبی که به پادشاهان بزرگ و قدرتمند در ایران و آسیای میانه میدادند. معادل انگلیسی آن "Khaqan" است. این لقب نشانهٔ بزرگ بودن و فرمانروایی بر سرزمینهای وسیع بود.
2قفقاز: منطقهای کوهستانی و سرسبز بین دریای سیاه و دریای خزر که اکنون شامل کشورهایی مثل جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و بخشی از روسیه میشود. معادل انگلیسی: "Caucasus".
3پیمان ترکمنچای: قراردادی که ایران و روسیه بعد از جنگ دوم در سال 1207 خورشیدی امضا کردند. بر اساس این پیمان، ایران مجبور شد سرزمینهای زیادی را به روسیه بدهد و غرامت جنگی سنگینی بپردازد. معادل انگلیسی: "Treaty of Turkmenchay".