قصههای ریحانهخانم: نگاهی به آثاری ماندگار از نادر ابراهیمی
نادر ابراهیمی؛ نویسندهای که برای کودکان قلم میزد
«نادر ابراهیمی»[1] در 14 فروردین سال 1315 در تهران به دنیا آمد. او یکی از پرکارترین نویسندگان معاصر ایران بود و تا سال 1380 بیش از 100 کتاب از او منتشر شده است. شاید برای شما جالب باشد که بدانید او نویسندگی را از 15 سالگی آغاز کرد و هیچوقت دست از نوشتن برنداشت؛ حتی در دوران زندان هم به نوشتن ادامه میداد.
نادر ابراهیمی در سالهای پایانی زندگی خود، مؤسسهای به نام «همگام با کودکان و نوجوانان» را با کمک همسرش تأسیس کرد. این مؤسسه توانست عنوان «ناشر برگزیده آسیا» و «ناشر برگزیده نخست جهان» را در جشنوارههای تصویرگری کتاب کودک به دست آورد. این موفقیت نشان میدهد که او چقدر برای کودکان و نیازهای آنها ارزش قائل بود.
مجموعه قصههای ریحانهخانم؛ معرفی و ویژگیها
مجموعه «قصههای ریحانهخانم» یکی از آثار ارزشمند نادر ابراهیمی در حوزه «ادبیات کودک و نوجوان»[2] است. این مجموعه شامل چندین داستان مستقل است که هر کدام با زبانی ساده و روان برای کودکان نوشته شدهاند. برخی از کتابهای این مجموعه عبارتند از:
| عنوان کتاب | سال انتشار | موضوع اصلی |
|---|---|---|
| مامان! من چرا بزرگ نمیشوم | 1368 | کنجکاوی کودک درباره فرایند رشد |
| روزی که فریادم را همسایهها شنیدند | 1368 | تأثیر صدای کودک و توجه به او |
| آدم وقتی حرف میزند چه شکلی میشود | 1369 | اهمیت ارتباط و گفتوگو |
این کتابها در سالهای 1368 تا 1369 منتشر شدهاند. شخصیت «ریحانهخانم» در این داستانها، شخصیتی مهربان و داناست که سوالات کودکان را با حوصله پاسخ میدهد و آنها را در مسیر یادگیری همراهی میکند.
نگاهی به داستان «مامان! من چرا بزرگ نمیشوم»
اجازه دهید یکی از داستانهای این مجموعه را برای شما مثال بزنم. در کتاب «مامان! من چرا بزرگ نمیشوم»، یک کودک از مادرش میپرسد که چرا او هنوز بزرگ نشده است. این سوال ساده، در حقیقت نشاندهنده یکی از دغدغههای اصلی کودکان در سنین پایین است؛ آنها مشتاقند زودتر بزرگ شوند و کارهای بزرگترها را انجام دهند. نادر ابراهیمی در این داستان، بدون استفاده از جملات پیچیده و تنها از طریق «تصویرسازی ذهنی»[3]، مفهوم رشد و زمان را برای کودک قابل درک میکند.
فرض کنید یک کودک 6 ساله این داستان را میخواند. او ممکن است فکر کند که چرا هنوز نمیتواند مثل برادر بزرگترش دوچرخه سواری کند. شخصیت «ریحانهخانم» در این داستان به او میآموزد که هر چیزی زمان مخصوص خودش را دارد و او هم روزی بزرگ خواهد شد؛ اما در حال حاضر باید از دوران کودکی خود لذت ببرد. این نوع «آموزش غیرمستقیم»[4] یکی از ویژگیهای برجسته آثار نادر ابراهیمی است.
تأثیر این داستانها بر کودکان
داستانهای مجموعه «قصههای ریحانهخانم» تأثیرات مثبت زیادی بر رشد فکری و زبانی کودکان دارند:
- افزایش «واژگان»[5] فعال: نادر ابراهیمی در این داستانها از واژههای ساده و در عین حال متنوع استفاده میکند که به افزایش دایره لغات کودک کمک میکند.
- تقویت مهارت پرسشگری: شخصیت اصلی این داستانها کودکی کنجکاو است که سوالات زیادی میپرسد. این موضوع به کودکان یاد میدهد که پرسیدن سوال، کار خوبی است.
- آشنایی با مفاهیم انتزاعی: مفاهیمی مانند «زمان»، «احساسات»، «مسئولیت» و ... برای کودکان بسیار انتزاعی و دشوار هستند. این داستانها با ارائه مثالهای ملموس، این مفاهیم را برای کودکان قابل درک میکنند.
پرسشی برای تفکر:
آیا تا به حال کودکی را دیدهاید که مدام سوال بپرسد؟ به نظر شما چرا برای کودکان مهم است که بتوانند سوالات خود را بپرسند؟ پاسخ: سوال پرسیدن نشانه کنجکاوی و هوش کودک است و به او کمک میکند دنیای اطرافش را بهتر بشناسد. «ریحانهخانم» در این داستانها به خوبی به سوالات کودک پاسخ میدهد و هرگز از شنیدن سوالات خسته نمیشود.
چرا خواندن این قصهها برای کودک شما مفید است؟
اگر پدر یا مادر هستید، شاید برایتان سوال باشد که چرا باید این کتابها را برای فرزندتان بخوانید. در ادامه به چند نمونه از کاربردهای عملی این داستانها اشاره میکنیم:
- گفتوگو درباره احساسات: داستان «روزی که فریادم را همسایهها شنیدند» میتواند شروعکننده یک گفتوگوی خوب درباره این باشد که چگونه باید احساسات خود را ابراز کنیم و چطور صدای دیگران را بشنویم.
- آمادهسازی برای موقعیتهای جدید: کتاب «آدم وقتی حرف میزند چه شکلی میشود» میتواند به کودکی که قرار است برای اولین بار به مدرسه برود یا با افراد جدید ملاقات کند، کمک کند تا اضطرابش کاهش یابد.
- پاسخ به سوالات چالشبرانگیز: همانطور که گفتیم، «مامان! من چرا بزرگ نمیشوم» به سوالی پاسخ میدهد که تقریبا همه کودکان آن را میپرسند. خواندن این کتاب به شما کمک میکند تا پاسخ مناسبی برای این سوال فرزندتان داشته باشید.
چالشهای مفهومی؛ سوالاتی که کودکان میپرسند و پاسخهایی از جنس قصه
سوال 1: چرا بعضی از بچهها زودتر از من بزرگ میشوند؟
پاسخ: «ریحانهخانم» در پاسخ به این سوال میگوید: «همه ما درختهای کوچکی هستیم که هر کدام به اندازه خودمان رشد میکنیم. یک درخت سیب با یک درخت گلابی همزمان بزرگ نمیشود؛ اما وقتی بزرگ شدند، هر کدام میوه خوشمزهای دارند.» «نادر ابراهیمی» با این تشبیه ساده، مفهوم تفاوتهای فردی را به کودک آموزش میدهد.
سوال 2: چرا بزرگترها همیشه میگویند زودتر حرف بزن؟
پاسخ: در داستان «آدم وقتی حرف میزند چه شکلی میشود»، «ریحانهخانم» به کودک میفهماند که حرف زدن مثل هدیه دادن است. وقتی شما حرف میزنید، در واقع فکر و احساس خودتان را به دیگران هدیه میدهید. پس بهتر است این هدیه را با کلمههای خوب و قشنگ بدهید. این یک «آموزش مهارتهای ارتباطی»[6] بسیار زیبا و مؤثر است.
سوال 3: اگر کسی صدای مرا نشنود، آیا باید باز هم حرف بزنم؟
پاسخ: «روزی که فریادم را همسایهها شنیدند» به این سوال پاسخ میدهد. در این داستان، کودک یاد میگیرد که هر صدایی در نهایت به گوش کسی میرسد و مهم نیست که نتیجه فوری آن را ببیند یا نه. گاهی فریاد زدن برای این است که خودت صدای خودت را بشنوی و به خودت یادآوری کنی که هستی و حق داری حرف بزنی. این داستان به کودک «اعتماد به نفس»[7] و «پشتکار»[8] میآموزد.
نکته پایانی: مجموعه «قصههای ریحانهخانم» فراتر از یک کتاب ساده کودکانه است. این داستانها ابزاری قدرتمند برای والدین و مربیان هستند تا بتوانند مفاهیم عمیق تربیتی و اخلاقی را در قالبی جذاب و به زبانی ساده به کودکان منتقل کنند. نادر ابراهیمی با درک عمیقی که از دنیای کودک داشت، توانست آثاری خلق کند که نسلهاست در خانوادههای ایرانی خوانده میشود و همچنان تازه و تأثیرگذار است. اگر به دنبال کتابی هستید که هم فرزندتان را سرگرم کند و هم به او چیزی یاد بدهد، این مجموعه یکی از بهترین انتخابهاست.
پاورقیها
[1] نادر ابراهیمی: (متولد 1315 در تهران - درگذشته 1387) نویسنده، فیلمساز، ترانهسرا و مترجم ایرانی است. او بیش از 100 کتاب در زمینههای مختلف از جمله ادبیات کودک و نوجوان نوشته است. نام انگلیسی این نویسنده "Nader Ebrahimi" است.
[2] ادبیات کودک و نوجوان: به مجموعه نوشتهها و آثاری گفته میشود که به طور ویژه برای گروه سنی کودکان و نوجوانان نوشته یا بازنویسی میشود. هدف از آن، پرورش فکری، آموزشی و سرگرمکردن این گروه سنی است. نام انگلیسی این حوزه "Children and Young Adult Literature" است.
[3] تصویرسازی ذهنی: توانایی ایجاد تصاویر در ذهن هنگام خواندن یا شنیدن یک داستان است. این مهارت به درک بهتر مطلب کمک میکند. معادل انگلیسی آن "Mental Imagery" است.
[4] آموزش غیرمستقیم: روشی که در آن مفاهیم آموزشی بدون اینکه مستقیماً به کودک گفته شود، در قالب داستان، بازی یا شعر به او منتقل میگردد. معادل انگلیسی آن "Indirect Education" است.
[5] واژگان: به مجموعه لغاتی که یک شخص میداند و به کار میبرد، «واژگان» یا «دایره لغات» گفته میشود. معادل انگلیسی آن "Vocabulary" است.
[6] مهارتهای ارتباطی: به مجموعه تواناییهایی گفته میشود که برای برقراری ارتباط مؤثر با دیگران لازم است؛ مانند گوش دادن فعال، صحبت کردن مؤدبانه و ابراز صحیح احساسات. معادل انگلیسی آن "Communication Skills" است.
[7] اعتماد به نفس: باور و اعتقادی که فرد نسبت به تواناییها و ارزشمندی خود دارد. معادل انگلیسی آن "Self-confidence" است.
[8] پشتکار: توانایی ادامه دادن یک کار با وجود مشکلات و ناکامیها. معادل انگلیسی آن "Perseverance" است.