کارآفرینی اجتماعی: موتور محرک تغییر
کارآفرینی اجتماعی چیست و چه فرقی با کسبوکار معمولی دارد؟
تصور کنید یک شرکت، به جای اینکه فقط هدفش فروش بیشتر و سود بالاتر باشد، بخواهد یک مشکل بزرگ اجتماعی را حل کند. مثلاً آب آشامیدنی تمیز را به روستاهای محروم برساند یا به کودکان بیبضاعت کمک کند تا به مدرسه بروند. به این نوع خاص از کارآفرینی، کارآفرینی اجتماعی1 میگویند. در واقع، کارآفرین اجتماعی مانند یک مدیر کسبوکار عمل میکند، اما هدف نهاییاش سود شخصی نیست، بلکه تأثیرگذاری اجتماعی و بهبود زندگی دیگران است.
تفاوت اصلی در «هدف» است. در کسبوکار سنتی، معیار اصلی موفقیت، سود مالی است که با شاخصی مانند $ profit = revenue - cost $ اندازهگیری میشود. اما در کارآفرینی اجتماعی، معیار موفقیت، میزان حل شدن مشکل اجتماعی است. البته این به معنای نادیده گرفتن پول نیست. یک کسبوکار اجتماعی باید درآمدزا باشد تا بتواند به طور مستمر و بدون وابستگی به کمکهای خیریه، به مأموریت خود ادامه دهد.
| ویژگی | کسبوکار سنتی | کسبوکار اجتماعی |
|---|---|---|
| هدف اولیه | حداکثر کردن سود برای سهامداران | حل یک مشکل اجتماعی یا محیط زیستی |
| سود (درآمد) | بین مالکان/سهامداران توزیع میشود | عمدتاً برای گسترش مأموریت اجتماعی دوباره سرمایهگذاری میشود |
| مشتریان اصلی | افراد با قدرت خرید | جامعه هدف (مثلاً فقرا، معلولان، محیط زیست) |
| نوآوری | معمولاً در محصول یا فرآیند برای رقابت | در مدل کسبوکار برای تأثیرگذاری بیشتر |
| نمونه | یک کارخانه تولید کفش ورزشی | فروش کفش و استفاده از سود برای دادن کفش رایگان به کودکان نیازمند |
چگونه کارآفرینان اجتماعی نوآوری میکنند؟
نوآوری در کارآفرینی اجتماعی فقط به معنی اختراع یک وسیله جدید نیست. اغلب، نوآوری در ایده و مدل انجام میشود. یعنی راهحلی جدید برای یک مشکل قدیمی پیدا میکنند. برای درک بهتر، چند مدل نوآورانه را با مثال بررسی میکنیم:
۱. مدل «خرید = اهدا» (Buy One Give One): در این مدل، به ازای هر محصولی که یک مشتری میخرد، یک محصول مشابه به یک فرد نیازمند اهدا میشود. شرکت تامز2 با این ایده شروع کرد: به ازای هر جفت کفشی که فروخت، یک جفت کفش به کودک نیازمند داد. این یک نوآوری در مدل کسبوکار بود که هم سودآور بود و هم تأثیر اجتماعی مستقیم داشت.
۲. استفاده از فناوری برای دسترسی: بسیاری از نوآوریها حول استفاده از تلفن همراه و اینترنت میچرخد. مثلاً یک اپلیکیشن آموزشی که محتوای باکیفیت مدرسه را به طور رایگان یا بسیار ارزان در اختیار دانشآموزان مناطق دورافتاده قرار میدهد. هزینههای این اپلیکیشن میتواند از طریق تبلیغات شرکتهای علاقهمند به مسئولیت اجتماعی یا فروش نسخه پیشرفته به مدارس خصوصی تأمین شود.
از ایده تا عمل: نمونههای ملموس از سراسر جهان
بیایید به چند نمونه واقعی نگاه کنیم که چگونه یک ایده ساده میتواند زندگی هزاران نفر را تغییر دهد:
مثال ۱: روشنایی پایدار - در بسیاری از روستاهای فقیرنشین که به برق دسترسی ندارند، مردم از چراغهای نفتی یا شمع استفاده میکنند که هم گران است هم خطرناک. یک کارآفرین اجتماعی میتواند با طراحی و فروش چراغ خورشیدی کمهزینه این مشکل را حل کند. خانوادهها میتوانند چراغ را به صورت اقساطی بخرند و پولی که قبلاً برای نفت خرج میکردند، حالا برای پسانداز یا آموزش کودکان خرج میشود.
مثال ۲: بازیافت خلاقانه - مشکل زبالههای پلاستیکی یک چالش بزرگ است. برخی کسبوکارهای اجتماعی، پلاستیکهای جمعآوری شده را به مواد اولیه برای تولید کفش، کیف یا حتی آجر برای ساختمانسازی تبدیل میکنند. این کار هم به پاکیزگی محیط زیست کمک میکند و هم برای جمعآورندگان زباله (که اغلب از قشرهای کمدرآمد هستند) شغل و درآمد ایجاد میکند. این یک نوآوری در زنجیره تأمین3 است.
مثال ۳: کشاورزی هوشمند - یک شرکت اجتماعی ممکن است یک سامانه پیامکی راه بیندازد که اطلاعات مربوط به آبوهوا، قیمت روز محصولات در بازارهای مختلف و روشهای کشاورزی بهتر را به صورت رایگان برای کشاورزان خردهپا ارسال کند. این اطلاعات به آنها کمک میکند تصمیمات بهتری بگیرند، محصول بیشتری برداشت کنند و کمتر متضرر شوند. درآمد این شرکت میتواند از طریق همکاری با شرکتهای تولیدکننده بذر یا کود تأمین شود.
چالشها و اشتباهات رایج در مسیر کارآفرینی اجتماعی
کارآفرینی اجتماعی مانند هر کار ارزشمند دیگری، آسان نیست. شناخت موانع و اشتباهات رایج به ما کمک میکند تا از آنها دوری کنیم یا برای مقابله با آنها آماده باشیم.
پاورقی
1کارآفرینی اجتماعی (Social Entrepreneurship): فرآیند ایجاد و توسعه کسبوکارهایی که هدف اصلیشان حل مسائل اجتماعی یا محیط زیستی است.
2تامز (TOMS): یک شرکت معروف آمریکایی که با مدل «یک به یک» (One for One) در زمینه کفش، عینک و منابع آب فعالیت میکند.
3زنجیره تأمین (Supply Chain): شبکهای از افراد، سازمانها، منابع، فعالیتها و فناوریهای درگیر در تولید و فروش یک محصول، از تأمین مواد اولیه تا تحویل به مصرفکننده نهایی.
4سرمایهگذاران تأثیرگذار (Impact Investors): افراد یا نهادهایی که به جای تمرکز صرف بر سود مالی بالا، در کسبوکارهایی سرمایهگذاری میکنند که تأثیر اجتماعی یا محیط زیستی مثبت و قابل اندازهگیری داشته باشند.
