مرحله طوفان: گذر از چالش برای شکلگیری تیم
طوفان چیست و چرا اتفاق میافتد؟
پس از مرحله اولیه و دوستانهی «شکلگیری»۴، اعضای تیم کمکم از پشت ماسک ادب بیرون میآیند. ایدههای واقعی، شخصیتها، عادتهای کاری و نظرات متفاوتشان را نشان میدهند. اینجاست که طوفان آغاز میشود. مانند زمانی که برای اولین بار با خواهر یا برادر جدید برای تقسیم اسباببازیها یا انتخاب برنامه تلویزیونی بحث میکنید. در تیمهای پروژه مدرسه نیز همین اتفاق میافتد: یکی میخواهد پروژه علوم را با آزمایش عملی پیش ببرد، دیگری تحقیق کتابخانهای را ترجیح میدهد و سومی اصرار دارد روی ارائه پاورپوینت تمرکز کنند.
دلیل اصلی طوفان، تفاوت است: تفاوت در انتظارات، سلیقه، سرعت کار، تجربه و حتی میزان تعهد. این تفاوتها وقتی در کنار یک هدف مشترک قرار میگیرند، مانند سوخت برای آتش هستند. اما این آتش، اگر مدیریت شود، میتواند برای ذوب کردن موانع و جوش خوردن تیم مفید باشد.
نشانههای شناخت مرحله طوفان
چگونه بفهمیم تیم ما وارد مرحله طوفان شده است؟ این علائم را جستجو کنید:
| نشانه | توضیح | مثال در تیم مدرسه |
|---|---|---|
| مخالفت آشکار | اعضا راحتتر با ایدههای یکدیگر مخالفت میکنند. | «نه، این روش برای ساخت ماکت تاریخ مصرف گذشته است! من راه بهتری بلدم.» |
| رقابت بر سر نقشها | هرکس میخواهد نقش رهبر یا بخش جذابتر کار را داشته باشد. | دو نفر همزمان میخواهند ارائه نهایی را مقابل کلاس انجام دهند و حاضر به کوتاه آمدن نیستند. |
| شکایت از بارکاری | اعضا احساس میکنند سهم بیشتری از کار را انجام میدهند. | «من سه بخش از گزارش رو نوشتم، علی فقط یک جدول کشیده! این منصفانه نیست.» |
| کاهش مشارکت | بعضی اعضا به دلیل ناامیدی یا عصبانیت سکوت میکنند. | یکی از اعضا در جلسات گوشه مینشیند و هیچ نظری نمیدهد، چون احساس میکند به حرفش گوش نمیدهند. |
ریاضیات طوفان: وقتی نظرات برخورد میکنند
میتوانیم درک سادهای از پویایی طوفان با کمک ریاضیات داشته باشیم. فرض کنید در یک تیم 4 نفره، سطح توافق اولیه روی یک ایده، عددی بین 0 (عدم توافق) تا 1 (توافق کامل) است. در مرحله شکلگیری، همه مودب هستند و توافق بالاست. اما در طوفان، تفاوت واقعی نظرات آشکار میشود.
فرض کنید $Tension = \frac{|Idea_A - Idea_B|}{Common\ Goal}$
که در آن $Idea_A$ و $Idea_B$ نمایانگر نظرات دو عضو تیم هستند و $Common\ Goal$ نشاندهنده وضوح و قدرت هدف مشترک تیم است. هرچه تفاوت نظرات بیشتر و هدف مشترک ضعیفتر تعریف شده باشد، تنش $(Tension)$ بیشتر میشود.
مثال: در تیم والیبال مدرسه، نظر علی (بازیکن A) این است که باید هفتهای 5 جلسه تمرین کرد ($Idea_A = 5$). اما رضا (بازیکن B) فکر میکند 2 جلسه کافی است ($Idea_B = 2$). هدف مشترک قهرمانی در مسابقات منطقه است. اگر این هدف برای همه قوی و روشن باشد، تفاوت 3= |2-5| جلسه، میتواند با گفتگو حل شود. اما اگر هدف فقط «شرکت در مسابقات» باشد، ممکن است تنش بالا برود.
هنر مدیریت طوفان: راهکارهایی برای دانشآموزان و معلمان
هدف، حذف طوفان نیست، بلکه هدایت آن به مسیری سازنده است. در ادامه راهکارهایی برای اعضای تیم (دانشآموزان) و راهبران (معلمان یا سرگروهها) ارائه میشود.
| چه کسی | راهکار | اقدام عملی |
|---|---|---|
| برای همه اعضای تیم | گوش دادن فعال | قبل از پاسخ دادن، حرف طرف مقابل را خلاصه کن و بگو: «پس منظورت اینه که...» |
| تمرکز بر مشکل، نه شخص | به جای گفتن «تو تنبلی»، بگو «به نظر میرسه تقسیم کار فعلی فشار زیادی روی من گذاشته، چطور میتونیم دوباره تقسیمش کنیم؟» | |
| برای سرگروه یا معلم | یک جدول وظایف با نام هر نفر و کار مشخصش تهیه کن و روی دیوار نصب کن. | |
| ایجاد فضای امن برای گفتگو | جلسهای مختص «رفع مشکلات» بگذار و از همه بخواه بدون ترس از قضاوت، نگرانیهایشان را بیان کنند. |
طوفان در عمل: داستان تیم روزنامهدیواری «پیشتاز»
تیم 5 نفره کلاس نهم، مسئول ساخت روزنامهدیواری برای جشنواره علمی شد. در جلسه دوم، طوفان آغاز شد:
• سارا (علاقهمند به هنر) اصرار داشت طراحی دستی و نقاشی اصل کار است.
• امیرحسین (مسلط به رایانه) میگفت فقط نرمافزارهای حرفهای استفاده شود.
• پرستو و محمد بر سر اینکه چه مطلبی در صفحه اول باشد دعوا کردند.
• کیان (سرگروه) احساس میکرد کنترل اوضاع را از دست داده است.
آنها یک گام به عقب برداشتند. معلم راهنما به آنها یادآوری کرد: «هدف مشترک شما برنده شدن نیست، بلکه ساختن یک اثر دستجمعی است که افتخارش برای همه باشد.» سپس پیشنهاد داد: «چرا هر دو ایده را امتحان نکنید؟ یک بخش دیواری با طراحی دستی، و یک بخش با چاپ رایانهای.» این «پیشنهاد تلفیقی» جرقه خروج از طوفان بود. پس از بحث، تقسیم کار جدیدی انجام شد و هرکس بر اساس علاقهاش مسئول بخشی شد. این تنوع، در نهایت به جذابیت کارشان افزود.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: نه لزوماً۵. ممکن است تیم شما هنوز در مرحله شکلگیری مودبانه گیر کرده یا اعضا از ترس ایجاد درگیری، نظرات واقعی خود را بیان نمیکنند (که به آن «توافق مصنوعی» میگویند). طوفان سالم، شامل ابراز اختلاف نظر به شیوهای محترمانه است. نبود هیچ بحثی میتواند هشدار باشد.
پاسخ: دو اشتباه بزرگ رایج هستند:
1. انکار یا فرار از تعارض: با گفتن «بیاید بحث نکنیم» یا «هر کاری تو بگو»، مشکل را فقط به مرحله بعد موکول میکنیم که میتواند مخربتر باشد.
2. شخصیکردن اختلافها: وقتی انتقاد را به جای اینکه متوجه ایده کنیم، متوجه شخص بدانیم («تو همیشه اشتباه میکنی»)، طوفان تبدیل به جنگ شخصی میشود و رابطهها را میسوزاند.
پاسخ: ابتدا به صورت خصوصی و دوستانه با او صحبت کنید. بپرسید «چه چیزی باعث ناراحتیات شده؟» یا «چطور میتونیم شرایط رو بهتر کنیم؟» ممکن است احساس کند به نظرش اهمیت داده نمیشود. اگر مشکل حل نشد، از یک فرد سوم بیطرف (مثل معلم راهنما) برای میانجیگری کمک بگیرید. هدف بازگرداندن او به تیم است، نه حذفش.
پاورقی
۱ Storming Stage (مرحله طوفان) - دومین مرحله از مدل تکامل گروهی تاکمن که با بروز تعارض و رقابت مشخص میشود.
۲ Conflict (تعارض) - وضعیتی که در آن افراد یا گروهها به دلیل تفاوت در نیازها، خواستهها یا ادراکات با یکدیگر مخالفت میکنند.
۳ Forming (شکلگیری) - اولین مرحله از مدل تاکمن که اعضا مودبانه با هم آشنا میشوند و از ایجاد تعارض پرهیز میکنند.
۴ Norming (هنجارگذاری) - سومین مرحله که پس از طوفان میآید و در آن تیم قوانین، استانداردها و روابط کاری سازندهای را ایجاد میکند.
۵ Performing (عملکرد) - چهارمین و بالاترین مرحله، که تیم با همکاری کامل و کارآمد بر روی اهدافش تمرکز میکند.
۶ نه لزوماً (Not Necessarily).
