مرحله ضابطهمندی: هنر شکلدهی یک تیم منسجم
شناخت مراحل رشد تیم: جایگاه ضابطهمندی
تیمها مانند موجودات زنده رشد میکنند و مراحل مختلفی را از تشکیل تا بلوغ طی میکنند. مرحله ضابطهمندی معمولاً پس از مرحله توفانزایی[5] (که پر از بحث و اختلاف نظر است) رخ میدهد. در این مرحله، اعضای تیم یاد گرفتهاند که چگونه با تفاوتهای یکدیگر کنار بیایند و اکنون برای کار مؤثر، نیاز به قواعدی واضح و روشن دارند. این قواعد میتواند درباره زمان جلسات، شیوه تصمیمگیری، تقسیم وظایف یا حتی نحوه ارتباطات باشد.
| مرحله | ویژگیهای کلیدی | احساس غالب اعضا | نمونه در کلاس درس |
|---|---|---|---|
| شکلگیری[6] | معرفی، هیجان اولیه، وابستگی به رهبر | اشتیاق، انتظار | معلم گروهها را اعلام میکند. بچهها کنجکاو هستند. |
| توفانزایی[5] | تعارض، مخالفت با رهبر، بحث بر سر اهداف | ناامیدی، سردرگمی | اعضا بر سر موضوع پروژه یا تقسیم کار دعوا میکنند. |
| ضابطهمندی[1] مرحله محوری | ایجاد هنجارها، تقسیم نقشها، همکاری | انسجام، اعتماد | قوانین کار گروهی (مثلاً احترام به نظر همه) تصویب و رعایت میشود. |
| انجامکاری[7] | تمرکز بر هدف، عملکرد بالا، انعطافپذیری | رضایت، غرور | تیم با هماهنگی کامل، پروژه را با موفقیت به پایان میرساند. |
سه ستون اصلی مرحله ضابطهمندی
این مرحله بر سه اصل اساسی استوار است که در ادامه به تفصیل بررسی میشوند:
۱. پذیرش قواعد و هنجارها
هنجارها[8]، قوانین نانوشته یا نوشتهشدهای هستند که رفتار اعضای تیم را هدایت میکنند. در مرحله ضابطهمندی، این قواعد دیگر از بالا تحمیل نمیشوند، بلکه با توافق و مشارکت جمعی شکل میگیرند و پذیرفته میشوند. این پذیرش داوطلبانه کلید کارایی تیم است.
مثال: در یک تیم فوتبال مدرسه، پس از چند بازی ناموفق (توفانزایی)، بازیکنان خودشان به این نتیجه میرسند که برای موفقیت باید قواعدی مانند "دفاع گروهی"، "پاس به بازیکن آزاد" و "قدردانی از همتیمی حتی پس از اشتباه" را رعایت کنند. این قواعد در ذهن همه اعضا نهادینه میشود.
۲. ایجاد هماهنگی و تقسیم نقشها
هماهنگی یعنی همه قطعات پازل در جای درست خود قرار گیرند. در این مرحله، نقاط قوت و ضعف هر عضو شناخته شده و نقشها به طور شفاف تقسیم میشوند. دیگر کسی بر سر "چه کسی چه کاری باید بکند" بحث نمیکند. این تقسیم کار را میتوان با یک فرمول ساده نشان داد:
۳. شکلگیری احساس تعلق و هویت جمعی
این مؤلفه، روح مرحله ضابطهمندی است. احساس تعلق زمانی ایجاد میشود که اعضا خود را بخشی از یک کل بزرگتر بدانند و برای موفقیت تیم ارزش قائل شوند. نشانههای آن استفاده از کلمه "ما" به جای "من"، داشتن نمادها یا شعارهای مشترک و دفاع از اعضای تیم در برابر فشارهای بیرونی است.
مثال: اعضای یک گروه سرود مدرسه پس از هفتهها تمرین سخت و تنظیم قواعد (مثل نظم در تمرین، تمرین فردی در خانه)، اکنون نه فقط برای اجرای خود، بلکه برای افتخار آفرینی برای گروه سرود دبیرستان امید تلاش میکنند. آنها یک هویت جمعی پیدا کردهاند.
راهکارهای عملی برای تسهیل ضابطهمندی در تیمهای دانشآموزی
رهبران تیم (مثل سرگروههای کلاسی یا حتی خود معلمان) میتوانند با اقدامات سادهای به گذار موفق تیم از توفانزایی به ضابطهمندی کمک کنند:
- جلسه تنظیم میثاق تیمی: یک جلسه ویژه فقط برای نوشتن قواعد تیم برگزار کنید. از همه اعضا بخواهید پیشنهاد دهند. این قواعد را روی یک پوستر بنویسید و در معرض دید قرار دهید.
- شناسایی و تخصیص نقشها: با گفتگو مشخص کنید هر نفر چه تواناییای دارد و دوست دارد چه کاری انجام دهد. آیا کسی در تحقیق عالی است؟ کسی طراحی را دوست دارد؟ کسی میتواند سخنگوی گروه باشد؟
- ایجاد سنتهای کوچک تیمی: یک رسم ساده، مثل شروع جلسه با یک خبر خوب از هر نفر، یا جشن کوچک برای پایان هر فاز پروژه، میتواند حس تعلق را تقویت کند.
- بازخورد سازنده: در این مرحله، بازخورد باید بر بهبود روند کار تیمی متمرکز باشد، نه حمله به افراد. مثلاً بگوییم: "اگر گزارش هفته آینده را زودتر به اشتراک بگذاریم، وقت بیشتری برای ادغام داریم" به جای "تو همیشه دیر میکنی!".
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
[1]ضابطهمندی (Norming): سومین مرحله از مدل رشد گروه تاکمن (Tuckman's Model) که در آن گروه هنجارها و قواعد کاری خود را ایجاد کرده و به همکاری مؤثر میپردازد.
[2]قواعد مشترک (Common Rules/Norms): استانداردهای پذیرفتهشده رفتار در یک گروه که انتظار میرود همه اعضا آنها را رعایت کنند.
[3]هماهنگی (Coordination): سازماندهی فعالیتهای اعضای گروه به گونهای که بهصورت مکمل و همسو برای رسیدن به هدف کار کنند.
[4]تعلق به تیم (Team Belongingness): احساس عضویت، وابستگی عاطفی و وفاداری فرد به گروه و هویت جمعی آن.
[5]توفانزایی (Storming): مرحله دوم مدل تاکمن که با بروز تعارضات، رقابت و بحث بر سر قدرت و اهداف مشخص میشود.
[6]شکلگیری (Forming): مرحله اولیه تشکیل گروه که اعضا محتاطانه یکدیگر را میشناسند و به رهبر وابسته هستند.
[7]انجامکاری (Performing): مرحله چهارم و اوج بلوغ گروه، که در آن گروه با تمرکز کامل، انعطاف و کارایی بالا بر انجام وظایف متمرکز است.
[8]هنجار (Norm): قاعده یا استاندارد رفتاری که توسط اعضای یک گروه اجتماعی تعیین و رعایت میشود.
