اصول خلاقانه تریز: جعبه ابزار نابغهها برای حل مسائل سخت
تریز چیست و چگونه متولد شد؟
تصور کنید میخواهید یک قلعهی شنی بسیار بلند بسازید، اما شنها همیشه فرو میریزند. شما ممکن است بعد از چند بار تلاش، خسته شوید. اما اگر بدانید که سازندگان حرفهای برای حل این مشکل، شن را خیس میکنند، کار شما بسیار آسانتر میشود. تریز دقیقاً چنین دانشی است، اما برای همهی انواع مشکلات!
تریز توسط یک مهندس روسی به نام گنریش آلتشولر2 و همکارانش ابداع شد. او با مطالعه دهها هزار اختراع ثبتشده در سراسر جهان، متوجه شد که پشت بسیاری از راهحلهای نوآورانه، الگوها و اصول مشترکی وجود دارد. او این اصول را استخراج و دستهبندی کرد. نتیجه، یک دستگاه ایدهپردازی شد که به ما میگوید: "برای حل این نوع مشکل، مخترعان موفق قبلاً از این راهها استفاده کردهاند."
چهار اصل طلایی تفکر به سبک تریز
پیش از یادگیری قواعد، باید نگرش صحیح را بیاموزیم. این چهار اصل، پایههای فکری تریز هستند:
| اصل | معنی ساده | مثال روزمره |
|---|---|---|
| اصل تضادها3 | مشکلات زمانی به وجود میآیند که دو چیز خوب، با هم در تضاد باشند. راهحل ایدهآل، حذف این تضاد است. | چمدانی که هم بزرگ باشد (گنجایش زیاد) و هم کوچک باشد (سبک و قابل حمل). راهحل: چمدانهای تاشو. |
| اصل ایدهآل بودن4 | بهترین سیستم، سیستمی است که وجود نداشته باشد، اما کارکردش انجام شود! | حفاظ ضدحریق ایدهآل: خود ماده نسوز باشد، نه پوششی اضافه. مانند آجرهای نسوز در دیوار. |
| اصل استفاده از منابع5 | از چیزهایی که در خود سیستم یا محیط اطراف آن موجود است، بهره ببر. | استفاده از گرمای تولیدی لپتاپ برای گرم کردن فنجان چای! (البته این یک شوخی است، اما اصل مطلب را میرساند). |
| اصل تحول و تکامل6 | سیستمها به سمت افزایش ایدهآل بودن، پویایی و کنترلپذیری تکامل مییابند. | تکامل دوربین: جعبه بزرگ -> دوربین کوچک -> دوربین در تلفن همراه -> دوربین هوشمند با شناسایی چهره. |
آشنایی با برخی از ۴۰ اصل قدرتمند تریز
آلتشولر ۴۰ اصل اساسی را از دل اختراعات استخراج کرد. در اینجا چند اصل محبوب و کاربردی را با مثال بررسی میکنیم:
اصل ۱: تجزیه7
شیء یا سیستم را به بخشهای مستقل تقسیم کن. مثال: دوچرخههای تاشو برای جا شدن در صندوق عقب ماشین، به چند بخش تجزیه میشوند.
اصل ۲: پیشگیری8
اگر امکان حذف یک جزء مشکلساز یا یک عمل زیانآور وجود دارد، آن را حذف کن. مثال: حذف سیم گوشی با استفاده از فناوری بلوتوث.
اصل ۱۳: وارونه کردن9
به جای عمل مستقیم، عمل معکوس را انجام بده. مثال: به جای چرخاندن پیچ با آچار، آچار را ثابت نگه دار و پیچ را بچرخان (مانند دریلهای ستونی).
اصل ۱۷: حرکت به بعد جدید10
اگر انجام کار در یک بعد مشکل است، به دو یا سه بعد برو. مثال: ساختن برج از مکعبها به جای چیدن کارتها روی هم (پایداری بیشتر). در ریاضی، حجم یک مکعب با ضلع $a$ برابر است با $V = a^3$، در حالی که مساحت یک مربع $A = a^2$ است. حرکت به بعد بالاتر، قابلیتهای جدیدی ایجاد میکند.
اصل ۳۵: تغییر خواص فیزیکی یا شیمیایی11
حالت، غلظت، درجه انعطاف یا دمای یک شیء یا سیستم را تغییر بده. مثال: ساخت یخ در حالت مایع (یخ خشک) برای تمیزکاری سطوح.
کاربرد تریز در علم و فناوری: از نانوتکنولوژی تا محیط زیست
تریز فقط یک تئوری نیست. امروزه در طراحی محصولات پیشرفته بهکار میرود. فرض کنید دانشمندی میخواهد نانوذرات دارو را دقیقاً به سلولهای سرطانی برساند (تضاد: ذره باید هم کوچک باشد تا در رگ جریان یابد، هم بزرگ باشد تا داروی کافی حمل کند). اصول تریز راهحلهایی مانند «ذرات حساس به pH» یا «میکروحبابها» را پیشنهاد میدهد.
در محیط زیست، برای کاهش آلودگی پلاستیکها، اصل «پیشگیری» میگوید: اساساً از مواد تجزیهپذیر استفاده کن. اصل «ترکیب»12 پیشنهاد میدهد: پلاستیکهای بازیافتی را با مواد دیگر ترکیب کن تا مصالح ساختمانی مستحکم بسازی.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1 تریز (TRIZ): مخفف روسی عبارت «نظریه حل مسئله اختراعی» (Teoriya Resheniya Izobretatelskikh Zadach). معادل انگلیسی: Theory of Inventive Problem Solving (TIPS).
2 گنریش آلتشولر (Genrich Altshuller).
3 اصل تضادها (Contradictions).
4 اصل ایدهآل بودن (Ideality).
5 اصل استفاده از منابع (Use of Resources).
6 اصل تحول و تکامل (Evolution).
7 اصل تجزیه (Segmentation).
8 اصل پیشگیری (Preliminary Action).
9 اصل وارونه کردن (The Other Way Round).
10 اصل حرکت به بعد جدید (Transition to a New Dimension).
11 اصل تغییر خواص فیزیکی/شیمیایی (Transformation of Properties).
12 اصل ترکیب (Consolidation).
