نیاز | نیروی پنهان حرکت انسان
نیاز چیست؟ از تشنگی تا کنجکاوی
فرض کنید پس از دو ساعت بازی فوتبال، بسیار تشنه شدهاید. این احساس خشکی گلو و تمایل شدید به نوشیدن آب، یک نیاز فیزیولوژیکی است. بدن شما دچار کمبود آب شده و برای ادامه عملکرد صحیح و بقا، نیاز به رفع این کمبود دارد. اما نیاز فقط به آب و غذا محدود نمیشود. احساس تنهایی و تمایل به صحبت با دوست، یک نیاز عاطفی است. تمایل به یادگیری نحوه کارکرد یک ربات، یک نیاز فکری است. در یک تعریف ساده:
برای مثال، دانشآموزی که شب امتحان درس میخواند، تحت تأثیر نیاز به امنیت (ترس از مردود شدن) و نیاز به پیشرفت (تمایل به نمره خوب) قرار دارد. نیازها موتور محرکه رفتارهای ما هستند.
نیاز در مقابل خواسته: یک تفاوت حیاتی
خیلی مهم است که بین نیاز و خواسته تمایز قائل شویم. این تمایز در مدیریت پول و زندگی بسیار کاربرد دارد.
| ویژگی | نیاز | خواسته |
|---|---|---|
| تعریف | امری ضروری برای بقا یا سلامت پایه جسمی و روانی. | تمایل یا آرزویی برای افزایش لذت یا راحتی، بدون ضرورت حیاتی. |
| مثال | آب آشامیدنی، غذای مقوی، خانه ایمن، تحصیل پایه. | نوشابه گازدار، پیتزا، خانه بزرگ با استخر، آخرین مدل تلفن همراه. |
| اولویت | اولویت اول. باید ابتدا برطرف شود. | پس از برآورده شدن نیازها قابل پیگیری است. |
| پیامد عدم برآورده شدن | آسیب جسمی یا روانی جدی. | ناراحتی یا احساس کمبود، ولی آسیبی جدی نمیزند. |
| تأثیر فرهنگ و تبلیغات | کم. نیازها در همه انسانها مشترک هستند. | بسیار زیاد. خواستهها تحت تأثیر جامعه، مد و تبلیغات شکل میگیرند. |
مثال: نیاز شما به سرپناه، با یک خانه کوچک و ایمن برطرف میشود. اما خواسته شما ممکن است یک ویلا با نمای دریایی باشد. تشخیص این تفاوت به شما کمک میکند پول خود را هوشمندانهتر خرج کنید.
نردبان مازلو: سلسله مراتب نیازهای انسان
یک روانشناس به نام آبراهام مازلو5، نیازهای انسان را به شکل یک هرم یا نردبان طبقهبندی کرد. ایده اصلی این است که انسانها ابتدا نیازهای پایهای را برطرف میکنند و سپس به سراغ نیازهای سطح بالاتر میروند. این هرم پنج سطح دارد:
۱. نیازهای فیزیولوژیکی: پایه هرم. مانند نیاز به غذا، آب، هوا، خواب و گرما. بدون اینها بقا ممکن نیست.
۲. نیازهای ایمنی: پس از برطرف شدن نسبی نیازهای فیزیولوژیک، نیاز به امنیت جسمی، شغلی، بهداشت و دارایی مطرح میشود.
۳. نیازهای اجتماعی (تعلق و عشق): نیاز به دوستی، عشق، خانواده و احساس تعلق به یک گروه.
۴. نیاز به احترام: شامل دو بخش است: احترام به خود (اعتماد به نفس،حس موفقیت) و احترام از سوی دیگران (شناخته شدن، مقررات).
۵. نیاز به خودشکوفایی: اوج هرم. یعنی تحقق بخشیدن به بالاترین استعدادها و قابلیتهای فردی. مانند تبدیل شدن به یک هنرمند خلاق، دانشمند یا رهبر برجسته.
نیازها در اقتصاد: موتور محرکه بازار
در علم اقتصاد، نیازها و خواستهها پایه و اساس تمام فعالیتهای اقتصادی هستند. چرا مردم کار میکنند؟ برای پول. چرا پول میخواهند؟ برای برآوردن نیازها و خواستههای خود. این زنجیره به شکل زیر است:
نیاز/خواسته → تقاضا برای کالا و خدمات → تولید → اشتغال → درآمد → خرید
شرکتها با شناسایی نیازهای واقعی یا ایجاد خواستههای جدید (از طریق تبلیغات) سعی میکنند محصولات خود را بفروشند. مفهوم عرضه و تقاضا مستقیماً به نیازها گره خورده است. اگر نیاز به یک کالا (مثل ماسک در دوران همهگیری) به طور ناگهانی افزایش یابد، (تقاضا ↑) و در صورت ثابت ماندن تولید (عرضه →)، قیمت آن بالا میرود. میتوان این رابطه را سادهسازی کرد:
حتی نمرهای که معلم به شما میدهد را میتوان با این مفهوم تحلیل کرد: معلم نیاز به انجام وظیفه و ارزیابی منصفانه دارد، شما نیاز به پیشرفت و بازخورد دارید، سیستم آموزشی نیاز به سنجش کیفیت آموزش دارد. نتیجه این تعامل نیازها، یک نمره است که اطلاعاتی را منتقل میکند.
شناخت نیازهای خود: یک نقشه راه برای رشد
توانایی تشخیص نیازهای واقعی خودمان از خواستههای زودگذر، یک مهارت زندگی حیاتی است. این مهارت به ما کمک میکند:
- پول خود را بهتر مدیریت کنیم: ابتدا برای نیازهای ضروری بودجه بندی میکنیم، سپس اگر پولی باقی ماند، برای خواستهها خرج میکنیم.
- اهداف بهتری انتخاب کنیم: آیا هدف من از انتخاب رشته پزشکی، نیاز درونی به کمک کردن و دانش است (نیاز به خودشکوفایی) یا فقط خواسته خانواده و جامعه برای کسب جایگاه اجتماعی (نیاز به احترام بیرونی)؟ پاسخ به این سوال مسیر زندگی را تغییر میدهد.
- روابط بهتری بسازیم: درک میکنیم که دوست ما ممکن است به گوش دادن و درک شدن (نیاز اجتماعی/عاطفی) نیاز داشته باشد، نه فقط راهحل فوری برای مشکلش.
- از تبلیغات فریبنده در امان بمانیم: تبلیغات اغلب سعی میکنند یک خواسته غیرضروری را در لباس یک نیاز حیاتی به ما نشان دهند. ("بدون این گوشی، از دوستانت عقب میافتی!")
یک تمرین ساده: هفته آینده، قبل از هر خریدی (حتی یک بستنی)، از خود بپرسید: "آیا این یک نیاز است یا یک خواسته؟" پاسخ را در دفترچهای یادداشت کنید. نتیجه این مشاهده میتواند شگفتانگیز باشد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. مازلو معتقد بود نیازها باید عمدتاً برآورده شوند، نه کاملاً. به عبارت دیگر، وقتی نیازهای یک سطح تا حد رضایتبخشی تأمین شدند، نیازهای سطح بعدی به تدریج به عنوان محرک رفتار ظاهر میشوند. یک دانشآموز ممکن است هنوز کمی نگران امنیت مالی خانواده (سطح ۲) باشد، اما همچنین انگیزه قوی برای دوست یابی (سطح ۳) و کسب نمره عالی برای احساس افتخار (سطح ۴) داشته باشد.
پاسخ: دو اشتباه شایع وجود دارد: اول، اشتباه گرفتن خواستهی شدید با نیاز. مثلاً فردی ممکن است تمایل شدید به خرید یک کالای خاص داشته باشد و فکر کند برای زندگیاش ضروری است، در حالی که تنها تحت تأثیر تبلیغات یا مقایسه اجتماعی قرار گرفته است. دوم، نادیده گرفتن نیازهای سطح بالاتر (مانند نیاز به رشد فکری یا خلاقیت). بسیاری از افراد پس از برطرف کردن نیازهای پایه (غذا، شغل، خانه)، دنبال کردن نیازهای معنوی و رشد شخصی را متوقف میکنند که میتواند منجر به احساس پوچی و نارضایتی شود.
پاسخ: بله، هم در سطح فردی و هم در سطح جامعه. نیازهای یک کودک (شیر، امنیت، بازی) با نیازهای یک نوجوان (استقلال، پذیرش در گروه همسالان، هویت) و یک بزرگسال (شریک زندگی، پیشرفت شغلی، معنویت) متفاوت است. همچنین پیشرفت تکنولوژی و تغییر فرهنگ، تعریف برخی نیازها را عوض میکند. صد سال پیش، دسترسی به اینترنت یک نیاز نبود، اما امروز برای تحصیل و بسیاری مشاغل به یک نیاز اجتماعی-اقتصادی تبدیل شده است.
پاورقی
1 نیاز (Need). 2 بقا (Survival). 3 سلسله مراتب (Hierarchy). 4 خواسته (Want). 5 آبراهام مازلو (Abraham Maslow) - روانشناس انسانگرای آمریکایی که نظریه سلسله مراتب نیازها را ارائه داد. 6 کشش (Elasticity) - در اقتصاد، میزان حساسیت تقاضا یا عرضه به تغییرات قیمت.
