ارزشها: نقشهٔ درونی شما برای زندگی
ارزشها چیستند و از کجا میآیند؟
تصور کن سوار یک قایق در وسط اقیانوس بزرگی هستی. ستارههای قطبی و قطبنما به تو کمک میکنند تا مسیر درست را پیدا کنی و به مقصد برسی. ارزشها دقیقاً مانند همان ستارهها و قطبنما برای زندگی ما هستند. آنها معیارهایی درونی و عمیقاً ریشهدارند که به ما میگویند چه چیزی درست، مهم و باارزش است. این باورها و اصول، مانند یک فیلتر عمل میکنند و هنگام تصمیمگیری، به ما کمک میکنند گزینهای را انتخاب کنیم که با آنها هماهنگ باشد.
ارزشها مادرزادی نیستند، بلکه در طول زمان و تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل میگیرند و تقویت میشوند:
| عامل | تأثیر و مثال |
|---|---|
| خانواده | اولین و مهمترین مدرسهٔ ارزشها. اگر در خانوادهای رشد کنی که صداقت و احترام به بزرگترها ارزش والایی دارد، به احتمال زیاد این ارزشها را درونی میکنی. |
| دوستان و گروه همسالان | در نوجوانی بسیار مؤثرند. اگر دوستانت برای کار تیمی و مهربانی ارزش قائل باشند، تو نیز این ارزشها را مهم میانگاری. |
| فرهنگ و جامعه | ارزشهای کلیتر مانند میهنپرستی، سختکوشی برای پیشرفت یا احترام به طبیعت اغلب از بستر فرهنگی و اجتماعی ما سرچشمه میگیرند. |
| تجربیات شخصی | یک شکست بزرگ ممکن است ارزش پشتکار را برایت پررنگتر کند. یا کمک به یک فرد نیازمند میتواند ارزش نوعدوستی3 را در تو تقویت کند. |
| آموزش و رسانه | کتابها، معلمان، برنامههای تلویزیونی و فضای مجازی میتوانند ارزشهایی مانند کنجکاوی علمی، عدالتخواهی یا سادهزیستی را ترویج کنند. |
انواع مختلف ارزشها: از اخلاقیات تا اهداف شخصی
ارزشها را میتوان بر اساس حوزهٔ تأثیرشان دستهبندی کرد. این دستهبندی به درک بهتر آنها کمک میکند.
الف) ارزشهای اخلاقی (مطلقتر): این ارزشها مربوط به تشخیص درست از نادرست در سطحی وسیعتر هستند و معمولاً در بسیاری از فرهنگها مشترکاند. مثال: صداقت، انصاف، احترام به حیات، عدالت. اگر کسی ارزش عدالت را داشته باشد، هنگام تقسیم یک کیک بین دوستان، سعی میکند بهطور مساوی تقسیم کند.
ب) ارزشهای فردی (شخصیتر): اینها اصولی هستند که برای یک فرد خاص، مهم و راهنما هستند و ممکن است برای فرد دیگری در اولویت نباشند. مثال: آزادی، خلاقیت، ثروت، سلامتی، شهرت. کسی که برای خلاقیت ارزش زیادی قائل است، احتمالاً شغلی را انتخاب میکند که در آن فضای نوآوری داشته باشد، حتی اگر درآمد کمتری داشته باشد.
نکتهٔ مهم: ارزشها اغلب به صورت یک سلسلهمراتب یا هرم در ذهن ما چیده میشوند. برخی از آنها در صدر و برخی دیگر در پایینتر قرار میگیرند. این اولویتبندی در موقعیتهای دشوار که ارزشها با هم در تعارض قرار میگیرند، خود را نشان میدهد.
ارزشها چگونه انتخابهای ما را هدایت میکنند؟
هدایتگری ارزشها در تصمیمات کوچک و بزرگ زندگی کاملاً ملموس است. بیایید این فرآیند را به صورت گامبهگام و با یک مثال بررسی کنیم:
مثال: علی، دانشآموز دبیرستانی، باید بین شرکت در اردوی علمی مدرسه (که هزینه دارد) و خرید یک جفت کفش ورزشی جدید که مدتهاست میخواهد، یکی را انتخاب کند.
| مرحله | توصیف | مثال علی |
|---|---|---|
| 1. مواجهه با انتخاب | یک موقعیت که نیاز به تصمیم دارد پیش میآید. | انتخاب بین اردو یا کفش. |
| 2. مرور گزینهها | مزایا و معایب هر گزینه در ذهن بررسی میشود. | اردو: یادگیری جدید، دوستی. کفش: راحتی، ظاهر. |
| 3. فراخوانی ارزشها | ارزشهای شخصی فرد بهطور خودآگاه یا ناخودآگاه فعال میشوند. | ارزشهای علی: کنجکاوی علمی، پیشرفت، صرفهجویی. |
| 4. ارزیابی هماهنگی | هر گزینه با ارزشها سنجیده میشود. کدام گزینه با ارزشهای مهمتر همخوانی بیشتری دارد؟ | اردو با کنجکاوی علمی و پیشرفت هماهنگ است. کفش با صرفهجویی هماهنگتر است (اگر نخرد). |
| 5. تصمیم نهایی | گزینهای انتخاب میشود که هماهنگی بیشتری با سلسلهمراتب ارزشها دارد. | علی اردو را انتخاب میکند، چون ارزشهای کنجکاوی و پیشرفت برایش از صرفهجویی (در این مورد خاص) مهمتر است. |
این فرآیند در انتخاب رشتهٔ تحصیلی، شغل، دوست و حتی نحوهٔ گذراندن اوقات فراغت نیز تکرار میشود. فردی که ارزش سلامتی را در اولویت میگذارد، احتمالاً انتخاب میکند که به جای خوردن Fast Food، یک غذای سالم بخورد یا زمان خود را به ورزش اختصاص دهد.
از نظریه تا عمل: یک تمرین برای شناسایی ارزشهای خودت
شناسایی ارزشهای شخصی، قدم اول برای تصمیمگیریهای آگاهانهتر است. در اینجا یک تمرین عملی ساده ارائه میشود:
تمرین "پنج اتفاق مهم":
- به پنج اتفاق یا لحظه در زندگیات فکر کن که در آنها احساس افتخار، رضایت عمیق یا معناداری کردی. (مثلاً کمک به یک همکلاسی در درس، برنده شدن در مسابقه به دلیل تمرین زیاد، درستکاری در بازگرداندن پول پیدا شده).
- برای هر کدام، روی یک کاغذ بنویس که در آن موقعیت دقیقاً چه کاری انجام دادی و چرا آن کار برایت مهم بود.
- حالا به پاسخ «چراها» دقت کن. کلمات کلیدی که تکرار میشوند، احتمالاً ارزشهای اصلی تو هستند. مثلاً اگر در چند مورد «چون راستگویی مهم است» یا «چون انصاف نداشت» نوشتهای، ارزشهای صداقت و انصاف برایت پررنگ هستند.
همچنین میتوانی فهرستی از ارزشهای رایج را ببینی و آنهایی که درونت به آنها «بله!» میگوید را علامت بزنی: خانواده، دوستی، آزادی، امنیت، خلاقیت، احترام، دانش، لذت، مسئولیتپذیری، سادگی و ... . سپس از بین آنها 5 تا 10 مورد را به عنوان مهمترینها انتخاب کن.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاورقی
1 Values
2 Hierarchy of Values
3 Altruism
