روش پنج چرا: چطور با چند بار پرسیدن «چرا» مشکل اصلی را پیدا کنیم؟
منشأ و فلسفه روش پنج چرا
این روش ساده اما ژرف، در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی در شرکت خودروسازی تویوتا2 در ژاپن توسعه یافت. مهندسان تویوتا متوجه شدند که برای حل دائمی یک مشکل، نباید فقط به اولین پاسخی که به ذهن میرسد بسنده کرد. برای مثال، اگر یک دستگاه متوقف شده است، به جای اینکه فوراً آن را تعمیر یا جایگزین کنیم، باید بپرسیم «چرا دستگاه متوقف شد؟» و سپس پاسخ هر سؤال را مبنای سؤال «چرا»ی بعدی قرار دهیم. این روند معمولاً پس از پنج مرتبه پرسش (که میتواند کمتر یا بیشتر هم باشد) به ریشه اصلی مشکل میرسد.
فلسفه پشت این روش، مبتنی بر این اصل است که هر نتیجهی ناخواسته (مشکل) حاصل یک یا چند علت است. علتهای سطحی، اغلب فقط نشانهها را توصیف میکنند. روش پنج چرا مثل یک کارآگاه است که با پرسشهای مکرر، لایههای سطحی را کنار زده و به هسته ماجرا نفوذ میکند.
چطور روش پنج چرا را اجرا کنیم؟ (گام به گام)
برای استفاده مؤثر از این روش، باید گامهای زیر را به ترتیب و با دقت طی کنید:
| گام | توضیح | مثال ساده: گیاه پژمرده |
|---|---|---|
| 1 | مشکل را به وضوح و به سادگی تعریف کنید. | گیاه آپارتمانی من پژمرده شده است. |
| 2 | اولین «چرا» را بپرسید: چرا این مشکل رخ داد؟ | چرا گیاه پژمرده شده؟ پاسخ: زیرا خاکش کاملاً خشک است. |
| 3 | بر اساس پاسخ، «چرا»ی بعدی را بپرسید. این کار را ادامه دهید. | چرا خاک خشک است؟ پاسخ: زیرا دیروز به آن آب ندادهام. |
| 4 | پاسخها باید بر اساس واقعیت باشد، نه حدس و گمان. | چرا دیروز به آن آب ندادهام؟ پاسخ: زیرا یادم رفت. |
| 5 | تا زمانی که به علت ریشهای برسید ادامه دهید. (لزوماً پنج بار نیست) | چرا یادت رفت؟ پاسخ: چون یک یادآور (مثلاً آلارم موبایل) برای آبیاری گیاه تنظیم نکردهام. |
| - | پیدا کردن راه حل برای علت ریشهای | راه حل: یک آلارم روزانه روی موبایل برای آبیاری گیاه تنظیم کن. |
همانطور که در مثال دیدید، راه حل سطحی فقط «آب دادن به گیاه» بود. اما با ریشهیابی، راه حل دائمیتر و مؤثرتری (یعنی استفاده از یادآور) به دست آمد که از تکرار مشکل جلوگیری میکند.
کاربرد روش پنج چرا در علوم و زندگی روزمره
این روش فقط برای تعمیرات فنی نیست. بیایید با یک مثال علمی ساده آن را بررسی کنیم:
مثال علمی (شیمی): فرض کنید در یک آزمایش ساده، مخلوط کردن سرکه و جوش شیرین در یک بطری دربسته، باعث باد شدن بادکنکی روی دهانه آن میشود. اما در آزمایش شما، بادکنک خیلی کم باد شده است.
چرا بادکنک کم باد شده؟ پاسخ: زیرا گاز کمی تولید شده.
چرا گاز کمی تولید شده؟ پاسخ: زیرا واکنش شیمیایی کامل نبوده.
چرا واکنش کامل نبوده؟ پاسخ: زیرا نسبت مواد اولیه (سرکه و جوش شیرین) مناسب نبوده.
چرا نسبت مناسب نبوده؟ پاسخ: زیرا مقدار جوش شیرین را دقیق وزن نکردهایم.
چرا دقیق وزن نکردهایم؟ پاسخ: زیرا ترازوی دقیقی در اختیار نداشتیم یا از روش حجمی (مثلاً قاشق) استفاده کردیم که دقیق نیست.
علت ریشهای: نداشتن ابزار اندازهگیری دقیق یا روش نادرست سنجش.
راه حل: استفاده از ترازوی دقیق یا تهیه محلولهای استاندارد با غلظت معلوم.
در زندگی روزمره نیز میتوان از این روش استفاده کرد. مثلاً برای مشکل «همیشه دیر به مدرسه میرسم». با پرسشهای مکرر ممکن است به این برسید که دلیل اصلی، شلوغی غیرمنتظره خیابان نیست، بلکه دیر بیدار شدن است و علت دیر بیدار شدن، دیر خوابیدن به دلیل استفاده از موبایل قبل از خواب است. راه حل نهایی، مدیریت زمان استفاده از موبایل در شب خواهد بود.
نمایش ریاضی وار فرآیند پنج چرا
میتوان این فرآیند را به صورت یک دنباله از پرسشها مدل کرد. اگر مشکل اولیه را $P_0$ بنامیم، داریم:
$P_0 \xrightarrow[\text{چرا؟}]{} C_1 \xrightarrow[\text{چرا؟}]{} C_2 \xrightarrow[\text{چرا؟}]{} ... \xrightarrow[\text{چرا؟}]{} C_n$
که در آن $P_0$ مشکل مشاهده شده، $C_1$ اولین علت، $C_2$ علت دوم و نهایتاً $C_n$ علت ریشهای است. هدف یافتن $C_n$ است به طوری که با حل آن، کل زنجیره از بین برود. یک رابطه ساده را میتوان اینگونه نوشت:
که در آن تابع $f$ نشاندهنده زنجیره علتهای میانی است. روش پنج چرا، معکوس کردن این تابع و یافتن آرگومان اصلی ($\text{علت ریشهای}$) است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1 Five Whys Method 2 Toyota Motor Corporation
