برونشیولها؛ شاهراههای کوچک تنفس
ساختار و آناتومی برونشیولها
هوایی که از طریق بینی یا دهان وارد بدن میشود، پس از گذشتن از نای، وارد دو لوله بزرگ به نام نایژهها1 میشود. این نایژهها مانند تنهٔ یک درخت، داخل ریهها شاخهشاخه میشوند. برونشیولها کوچکترین و آخرین شاخههای این درخت تنفسی هستند که مستقیماً به کیسههای هوایی (آلوئولها)2 متصل میشوند.
یک ویژگی بسیار مهم برونشیولها، نداشتن غضروف است. نای و نایژههای بزرگ حلقههای غضروفی محکمی دارند که مانند داربست از آنها محافظت میکند و مانع از بسته شدنشان میشود. اما قطر برونشیولها آنقدر کم است (کمتر از ۱ میلیمتر) که وجود غضروف را غیرممکن میکند. به جای غضروف، دیوارهٔ آنها از ماهیچههای صاف تشکیل شده است. این ماهیچهها میتوانند منقبض یا منبسط شوند و در نتیجه قطر این مجاری هوایی کوچک را کنترل کنند.
| ویژگی | نایژهها (برونش) | برونشیولها |
|---|---|---|
| قطر | >1 mm | <1 mm |
| وجود غضروف | دارد | ندارد |
| سلولهای پوششی | سلولهای مژهدار و جامی | مکعبی ساده، بعضی مژهدار |
| عملکرد اصلی | هدایت هوا و تصفیه | تنظیم جریان هوا و تبادل |
انواع برونشیولها و وظایف آنها
برونشیولها را میتوان بر اساس عملکرد و ساختار به چند دسته تقسیم کرد:
۱. برونشیولهای انتهایی: اینها اولین برونشیولهایی هستند که از انشعاب نایژهها به وجود میآیند. کار اصلی آنها همچنان هدایت هوا است.
۲. برونشیولهای تنفسی: این برونشیولها مهمترین بخش هستند. دیوارهٔ آنها نه تنها راهی برای عبور هواست، بلکه دارای کیسههای هوایی (آلوئول) است. اینجا دقیقاً همان جایی است که تبادل گازها اتفاق میافتد. یعنی اکسیژن هوا به خون وارد میشود و دیاکسید کربن از خون خارج میشود. این فرآیند را میتوان با یک معادله ساده نشان داد: در آلوئولها: $O_2$ (اکسیژن) از هوا به خون منتقل میشود و $CO_2$ (دیاکسید کربن) از خون به هوا منتقل میشود.
ماهیچههای صاف دیوارهٔ برونشیولها مانند یک درب تنظیمکننده عمل میکنند. وقتی بدن به اکسیژن بیشتری نیاز دارد (مثلاً هنگام دویدن)، این ماهیچهها شل میشوند و مجرا گشاد میشود تا هوای بیشتری عبور کند. برعکس، در مواجهه با محرکهای مضر مانند دود، ماهیچهها منقبض میشوند و راه را میبندند تا مادهٔ مضر کمتر به اعماق ریه نفوذ کند.
برونشیولها در سلامت و بیماری
به دلیل کوچک بودن قطر برونشیولها، هرگونه التهاب یا انسداد در آنها میتواند مشکلات تنفسی جدی ایجاد کند. دو بیماری شایع که برونشیولها را هدف قرار میدهند عبارتاند از:
آسم: در این بیماری، برونشیولها ملتهب و حساس میشوند. وقتی یک محرک مانند گرده گل یا هوای سرد وارد شود، ماهیچههای اطراف آنها به شدت منقبض میشوند، مخاط اضافی تولید میشود و مجاری هوایی بسیار باریک میشوند. این امر باعث خسخس سینه، سرفه و تنگی نفس میشود. اسپریهای آسم (گشادکنندههای برونش) با شل کردن این ماهیچهها، برونشیولها را گشاد میکنند و راه هوا را باز میکنند.
برونشیولیت: این بیماری بیشتر در نوزادان و کودکان خردسال دیده میشود و معمولاً توسط یک ویروس (مانند ویروس سینسیشیال تنفسی3) ایجاد میشود. ویروس باعث تورم، التهاب و پر شدن مجاری از مخاط میشود. از آنجایی که قطر برونشیولها در کودکان از ابتدا بسیار کوچک است، این انسداد حتی میتواند تنفس را بسیار دشوار کند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. این یک اشتباه رایج است. برونشیت به التهاب نایژههای بزرگتر اشاره دارد که اغلب در بزرگسالان رخ میدهد و با سرفههای خلطدار همراه است. اما برونشیولیت التهاب مجاری بسیار کوچکتر (برونشیولها) است که بیشتر کودکان را تحت تاثیر قرار میدهد و با تنگی نفس و خسخس همراه است.
پاسخ: دو مکانیسم اصلی وجود دارد. اول، ماهیچههای صاف خود آنها تا حدی از دیواره محافظت میکنند. دوم، و مهمتر، ساختار کل ریه است. ریهها درون حفرهٔ قفسه سینه قرار دارند و به وسیلهٔ فشار منفی موجود در فضای اطرافشان باز نگه داشته میشوند. این فشار منفی مانند یک حامی نامرئی، از بسته شدن کامل این مجاری بسیار نازک جلوگیری میکند.
پاسخ: بهترین راه محافظت، دوری از عوامل آسیبزننده است: پرهیز از دود سیگار (حتی به عنوان سیگاری دست دوم)، کاهش قرارگیری در معرض آلودگی هوا، و شستن مرتب دستها برای جلوگیری از انتشار ویروسهایی که میتوانند باعث برونشیولیت شوند. برای افراد مبتلا به آسم، مصرف منظم داروهای تجویز شده توسط پزشک ضروری است.
پاورقی
1 نایژهها (Bronchi): مجاری هوایی بزرگ و غضروفدار که نای را به برونشیولها متصل میکنند.
2 کیسههای هوایی (Alveoli): کیسههای میکروسکوپی پر از هوا در انتهای برونشیولها که در آنها تبادل گازهای اکسیژن و دیاکسید کربن بین هوا و خون انجام میشود.
3 ویروس سینسیشیال تنفسی (Respiratory Syncytial Virus - RSV): یک ویروس شایع که میتواند علل عفونتهای دستگاه تنفسی تحتانی مانند برونشیولیت در کودکان شود.
