چگونه خورشید و ستارهها زمان را به ما نشان میدهند؟
دو نگاه به زمان: حرکت روزانه و گردش سالانهٔ خورشید
ما هر روز خورشید را میبینیم که از افق شرق بالا میآید و در غرب پایین میرود. این حرکت ظاهری، یک روز را میسازد. ولی خورشید کار دیگری هم انجام میدهد: در طول سال، جای طلوع و غروبش تغییر میکند. در تابستان زودتر طلوع میکند و دیرتر غروب میکند و در زمستان برعکس. این تغییرها به خاطر کج بودن محور زمین است. همین کجی باعث میشود که چهار فصل را تجربه کنیم.
بر اساس همین گردش سالانهٔ زمین به دور خورشید، تقویم خورشیدی ساخته شده است. در این تقویم، هر سال تقریباً ۳۶۵ روز دارد و با شروع بهار (همان لحظهٔ اعتدال بهاری) آغاز میشود. تقویم رسمی ایران، دقیقترین تقویم خورشیدی جهان است، چون حرکت واقعی زمین را در نظر میگیرد.
کاربردهای جالب در زندگی روزمره
شاید فکر کنید نجوم فقط برای دانشمندان است، ولی در زندگی خودمان هم کاربرد دارد. مثلاً وقتی میخواهیم بدانیم چه موقع لباس گرم بپوشیم یا چه موقع سفر برویم، به تقویم خورشیدی نگاه میکنیم. دانشآموزان هم از تقویم برای برنامهریزی امتحانها و تعطیلات استفاده میکنند.
یکی دیگر از کاربردهای نجوم، تعیین اوقات شرعی است. مسلمانان برای نماز خواندن، به طلوع و غروب خورشید و موقعیت خورشید در آسمان توجه میکنند. حتی کشاورزان نیز زمان کاشت و برداشت محصول را بر اساس بلندی و کوتاهی روز تنظیم میکنند. در شب نیز ستارهها راهنمای مسافران بودهاند؛ مثلاً ستارهٔ قطبی همیشه جهت شمال را نشان میدهد.
| نوع حرکت | مدت زمان | نتیجه در زندگی ما |
|---|---|---|
| چرخش زمین به دور خود | یک روز (حدود ۲۴ ساعت) | تغییر شب و روز، وقت خواب و بیداری |
| گردش زمین به دور خورشید | یک سال (حدود ۳۶۵ روز) | پیدایش فصلها، برنامهٔ سالانهٔ مدارس و کشاورزی |
چند پرسش چالشی دربارهٔ زمان و ستارهها
پرسشچرا در تقویم خورشیدی، بعضی سالها ۳۶۵ روز و بعضی ۳۶۶ روز هستند؟
پاسخ گردش واقعی زمین به دور خورشید دقیقاً ۳۶۵ روز و حدود یک چهارم روز طول میکشد. برای جبران این یک چهارم، هر چهار سال یک بار، یک روز به پایان سال اضافه میکنیم که به آن سال کبیسه میگویند. در تقویم ایرانی، این روز معمولاً به آخرین ماه (اسفند) اضافه میشود.
پرسشچرا ستارهها در شب از جایش تکان میخورند، ولی خورشید این طور نیست؟
پاسخ ستارهها هم مانند خورشید در آسمان حرکت ظاهری دارند، چون زمین به دور خود میچرخد. ولی ستارهها آنقدر دور هستند که جایشان در طول شبانهروز تغییر محسوسی ندارد. در واقع، ما هستیم که میچرخیم و باعث میشویم ستارهها از مشرق طلوع و در مغرب غروب کنند، درست مانند خورشید.
پرسشآیا میتوان از ستارهها برای پیدا کردن جهت یا زمان استفاده کرد؟
پاسخ بله. ستارهٔ قطبی، که تقریباً بالای سر قطب شمال قرار دارد، همیشه به سمت شمال اشاره میکند. همچنین در قدیم، کاروانها با دیدن صورتهای فلکی و تغییر جای آنها در طول شب، زمان را تخمین میزدند. ولی امروزه برای زمان دقیق از ساعت و تقویم استفاده میکنیم که بر پایهٔ حرکت خورشید طراحی شدهاند.
نتیجهگیری: خورشید نه فقط منبع نور و گرماست، بلکه بهترین ساعت و تقویم طبیعت است. با تماشای حرکت آن، میتوانیم روز، ماه و سال را بشناسیم و زندگی خود را سازمان دهیم. ستارهها نیز در شب یار و یاور ما هستند. پس هر بار که به آسمان نگاه میکنیم، در واقع کتاب بزرگ نجوم را میخوانیم؛ کتابی که همهٔ ما میتوانیم از آن بیاموزیم.
