آثار معماری ایران باستان: یادگارهای سنگی و شکوه کهن
شش بنای شاخص و ویژگیهای هرکدام
| نام بنا | دورهٔ تاریخی | ویژگی مهم |
|---|---|---|
| تخت جمشید | هخامنشی | کاخ های بزرگ با ستونهای بلند و نقش برجسته |
| پاسارگاد | هخامنشی | آرامگاه کوروش بزرگ و باغهای شاهانه |
| هگمتانه | مادها و هخامنشیان | شهر باستانی همدان با تپههای تاریخی |
| تخت سلیمان | ساسانی | آتشکده و دریاچهٔ اسرارآمیز در دل کوه |
| طاق بستان | ساسانی | نقش برجستههای شکار و تاجگذاری بر دل کوه |
| طاق کسری | ساسانی | بزرگترین طاق آجری جهان با دهانهٔ وسیع |
تخت جمشید را پادشاهان هخامنشی ساختند. این کاخ عظیم روی سکویی بلند قرار دارد و پلههای آن به قدری پهن است که سواران نیز میتوانستند از آن بالا بروند. نقشهای برجستهٔ آن، هدیه آوردن گروههای مختلف را نشان میدهد، درست مثل جشنهای مدرسه که هر کلاس چیزی برای نمایش میآورد. پاسارگاد اما سادهتر است. آرامگاه کوروش بزرگ روی یک سکوی ششپلهای قرار گرفته و در کنار آن یک باغ شاهانه بوده که به گفتهٔ تاریخنویسان، آب از جویهای آن جاری بوده است.
هگمتانه در همدان امروزی قرار دارد و روزگاری پایتخت مادها بوده. باستانشناسان در آنجا بقایای ستونها و تالارهایی پیدا کردهاند که نشان میدهد شهر بسیار آبادانی بوده است. تخت سلیمان در آذربایجان غربی، یک آتشکدهٔ مهم ساسانی است که در کنار دریاچهای کوچک و عمیق ساخته شده. آب این دریاچه هیچوقت خشک نمیشود و مردم باستان آن را مقدس میدانستند. طاق بستان در کرمانشاه، سه طاق سنگی با نقشهای زیبا از شکار و تاجگذاری پادشاهان را در دل کوه نشان میدهد. طاق کسری نیز در عراق امروزی قرار دارد و بزرگترین طاق آجری جهان است که با دهانهای بیش از ۲۵ متر، همچنان پابرجاست.
ارتباط این بناها با زندگی امروز ما
معماری این بناها به ما یاد میدهد که انسانهای باستان چگونه با مصالح ساده، بناهای بلند و زیبا میساختند. مثلاً ستونهای تخت جمشید با سرستونهای حیوانی، الهامبخش بسیاری از ستونهای امروزی در ساختمانهای بزرگ است. یا استفاده از طاق در طاق کسری، به معماران امروزی کمک کرده تا پلها و سقفهای بزرگتر بسازند. همچنین باغسازی در پاسارگاد، نشان میدهد که ایرانیان باستان به فضای سبز اهمیت میدادند، درست مثل پارکها و باغهای محلهٔ ما که برای تفریح و آرامش ساخته میشوند. حتی نقشهای برجستهٔ طاق بستان، نوع لباس، سلاح و آیینهای مردم آن دوره را به ما نشان میدهد، مانند عکسهای قدیمی که در آلبوم پدربزرگها پیدا میکنیم.
پرسشهای چالشی دربارهٔ این آثار
پرسش: چرا تخت جمشید را در دشت و نه در بالای کوه ساختند؟
پاسخ: چون تخت جمشید جایگاه برگزاری جشنها و پذیرایی از نمایندگان کشورهای گوناگون بود. دشت جای مناسبی برای آمدوشد کاروانها و برگزاری مراسم بزرگ بود، درست مثل ورزشگاه که در زمین هموار ساخته میشود تا همه بتوانند به راحتی به آن برسند.
پرسش: چرا طاق کسری با اینکه در عراق امروزی است، جزو آثار ایران باستان شمرده میشود؟
پاسخ: در زمان ساسانیان، ایران بسیار پهناور بود و بخشهایی از عراق امروزی نیز جزو قلمرو ایران به شمار میآمد. طاق کسری را پادشاهان ساسانی ساختند و به همین دلیل این بنا یادگار معماری ایرانی است، همانطور که برخی از بناهای قدیمی در شهرهای دیگر کشور نیز ممکن است مربوط به حکومتهای گذشته باشند.
پرسش: اگر این بناها اینقدر مهم هستند، چرا برخی از آنها خراب شدهاند؟
پاسخ: گذشت زمان، بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل، و همچنین حملهٔ دشمنان باعث آسیب دیدن این بناها شده است. اما باستانشناسان و مرمتکاران با دقت، بخشهای باقیمانده را حفظ میکنند تا نسلهای بعدی نیز بتوانند آنها را ببینند، درست مانند مرمت یک کتاب قدیمی که صفحاتش پاره شده.
این شش اثر تاریخی، هرکدام بخشی از هویت و فرهنگ ایران باستان را نشان میدهند. تخت جمشید و پاسارگاد شکوه هخامنشیان، هگمتانه قدمت مادها، تخت سلیمان و طاق بستان و طاق کسری هنر ساسانیان را به تصویر میکشند. با شناخت این بناها، متوجه میشویم که ایرانیان باستان در معماری، مهندسی و هنر چه استعداد بالایی داشتهاند. امروز وظیفهٔ ماست که این آثار را بشناسیم و از آنها محافظت کنیم، زیرا آنها مانند شناسنامهای هستند که گذشتهٔ ما را به آیندگان معرفی میکنند.