هنر تدوین: چگونه نوشتهها و ایدهها را کنار هم بچینیم؟
نوشتن، گردآوردن، تألیف کردن: سه مرحلهٔ تدوین
فرض کن میخواهی یک پروژهٔ علمی دربارهٔ «آبهای ایران» تحویل بدهی. «نوشتن» یعنی خودت جملهها را روی کاغذ بیاوری، مثلاً بنویسی: «دریاچهٔ ارومیه یکی از دریاچههای بزرگ ایران است.» «گردآوردن» یعنی مطالب مفید را از جاهای مختلف، مثلاً از کتاب جغرافی یا گفتوگو با بزرگترها، جمع کنی. «تألیف کردن» یعنی همهٔ این مطالب را طوری کنار هم بگذاری که یک گزارش کامل و خواندنی بسازی، نه فقط یک سری جملهٔ پراکنده. تدوین یعنی همین هنر سروسامان دادن به نوشتهها و ایدهها.
| مرحله | یعنی چه؟ | مثال دانشآموزی |
|---|---|---|
| نوشتن | آفریدن متن از ذهن خود | نوشتن یک داستان کوتاه دربارهٔ دوستت |
| گردآوردن | جمعآوری اطلاعات از منابع گوناگون | یادداشت کردن نکات مهم از سه کتاب متفاوت برای انشای فردا |
| تألیف کردن | سامان دادن و بازنویسی مطالب به صورت یک اثر نو | کنار هم گذاشتن بخشهای مختلف یک مجلهٔ دستساز کلاسی |
تدوین در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنی تدوین فقط کار نویسندههای بزرگ است، اما هر روز از آن استفاده میکنی. فرض کن میخواهی برای جشن تولد دوستت یک دفترچهٔ یادگاری بسازی. نخست عکسها و خاطرهها را گردآوری میکنی (از گوشی موبایل، از کشوی میز تحریرت). بعد چند جمله برای هر خاطره مینویسی. در آخر، ترتیب صفحات را طوری تألیف میکنی که خواندنش لذتبخش باشد؛ مثلاً اول عکس روز تولد پارسال، بعد خاطرهٔ مدرسه، بعد نقاشیهای مشترک. به همین سادگی، تو یک تدوینگر شدهای! یا وقتی برای مسابقهٔ کتابخوانی یک خلاصهنویسی تحویل میدهی، ابتدا نکات مهم را از فصلهای مختلف برمیداری (گردآوری)، سپس با قلم خودت بازگو میکنی (نوشتن) و در انتها همه را در قالب یک متن روان و بیاشتباه میآوری (تألیف).
سه پرسش چالشی دربارهٔ تدوین
پاسخ خیلی وقتها برای نوشتن یک مطلب خوب، به اطلاعات دیگران نیاز داری. مثلاً اگر بخواهی دربارهٔ «کوه دماوند» انشا بنویسی، شاید هرگز به آن جا نرفتهای. پس باید از کتابها یا گفتوگو با دیگران گردآوری کنی. تدوین یعنی تو هم از فکر خودت استفاده میکنی، هم از دانستههای دیگران، ولی در آخر اثر مال خودت میشود.
پاسخ نه، تدوین یعنی تو مطلب را با واژههای خودت بازنویسی و مرتب کنی. کپی کردن فقط «برداشتن» است، نه «نوشتن» و نه «تألیف». اگر جملهٔ کسی را عیناً بیاوری، باید نام او را هم بنویسی. در تدوین خوب، تو میآموزی که حرف دیگران را به زبان خودت بیان کنی و به آن شکل تازه بدهی.
پاسخ بله، حتی انشای کوتاه هم به تألیف نیاز دارد. باید فکر کنی کدام پاراگراف اول بیاید، کدام جمله آخر. مثلاً اگر میخواهی دربارهٔ «سفر به شمال» بنویسی، اول از رفتن به قطار بگو، بعد از رسیدن به دریا، بعد از خستگی و برگشتن. این چیدن جملهها به ترتیب، همان تألیف کردن است.