پرسشی انکاری (استفهام انکاری) در شعر نظامی

اگر معلم بپرسد «آیا تا حالا شده کسی بدون خوردن صبحانه به مدرسه بیاید؟» و همه دستشان را بالا ببرند، این پرسش واقعی است. اما اگر با ناراحتی بگوید «مگر می‌شود در این شلوغی درس خواند؟» یعنی «نه، نمی‌شود». در شعر نظامی هم «به که روی آوریم؟» یعنی «هیچ کس را نداریم».

اگر شاعر مستقیماً می‌گفت «هیچ یار و مددکاری ندارم»، شعری نبود. اما وقتی به شکل پرسش می‌گوید «به که روی آوریم؟» هم تأثیر عاطفی آن بیشتر است، هم خواننده را به فکر وا می‌دارد. انگار که خودش هم نمی‌تواند باور کند اینقدر تنهاست.

نه، بعضی پرسش‌هایش واقعی است. باید به بافت شعر دقت کنی. وقتی می‌گوید «که خواهد نواخت؟» و در ادامه از بی‌مهری مردم می‌گوید، معلوم است جوابش «هیچ‌کس» است. اما اگر بپرسد «دیروز که را دیدی؟» احتمالاً جواب واقعی می‌خواهد.

بله، بدون آنکه بدانیم. مثلاً وقتی مادرت می‌گوید «مگر من ده بار به تو نگفتم لباست را جمع کن؟» یعنی «خیلی گفتم». یا وقتی دوستت می‌گوید «کی از این امتحان سخت نمرهٔ بیست می‌گیرد؟» یعنی «هیچ‌کس». نظامی هم از همین زبان روزمره در شعرش بهره برده است.

در پرسش انکاری، شاعر یا گوینده چیزی را می‌پرسد که خودش می‌داند جوابش «نه» یا «هیچ‌کس» است. نظامی با دو پرسش «به که روی آوریم؟» و «که خواهد نواخت؟» زیباترین شکل ناامیدی را نشان داده. تو هم در انشاهایت می‌توانی به جای گفتن «هیچ کس کمکم نکرد» بپرسی «کی به فریادم رسید؟» تا نوشته‌ات ادبی‌تر شود.

بار دیگر که در حیاط مدرسه دیدی هیچ‌کس توپ را به تو نمی‌دهد، با خود بگو: «به که پاس بدهم؟» اما یادت باشد: جواب همان «هیچ‌کس» است. این همان رازی است که نظامی هفتصد سال پیش هم از آن استفاده کرده بود.