ضربالمثل «پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است»
داستان کرم شبتاب و معنی پند به نادان
در کتاب کهن «کلیله و دمنه» داستان جالبی دربارهٔ کرم شبتاب آمده است. کرم شبتاب موجودی است که در تاریکی از خودش نور سست و ضعیفی دارد. او فکر میکرد این نور آنقدر روشن است که میتواند راه دیگران را هم روشن کند. یک روز کرم شبتاب به موجود دیگری گفت میخواهد کاری بزرگ انجام بدهد. اما آن موجود به او فهماند که نور او بسیار کمجان و بیمقدار است.
این داستان به ما یادآوری میکند که هر نصیحتی ارزش شنیدن ندارد؟ نه! نکته اینجاست: گاهی کسی که نصیحت میکند خودش به اندازهٔ کافی دانا نیست و گاهی طرف مقابل آنقدر نادان و سرسخت است که هیچ پندی در او اثر نمیکند. ضربالمثل «پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است» یعنی: اگر به آدم نادان چیزی یاد بدهی یا او را راهنمایی کنی، مثل این است که بذری را در زمینی شور و بیآب و علف بکاری. آن تخم هرگز سبز نمیشود.
| زمین حاصلخیز (انسان دانا) | شورهزار (انسان نادان) |
|---|---|
| تخم نصیحت در آن رشد میکند و نتیجه میدهد | تخم نصیحت خشک میشود و هیچ نتیجهای ندارد |
| انسان دانا حرف درست را میشنود و به کار میبندد | انسان نادان به نصیحت گوش نمیدهد یا آن را مسخره میکند |
| مثال: دوستی که از راهنمایی تو برای درس خواندن بهتر استفاده میکند | مثال: همکلاسی که میگویی مشق بنویس، اما باز هم بازی میکند و تنبیه میشود |
در زندگی روزمرهٔ ما کجا این ضربالمثل را میبینیم؟
حتماً برای شما هم پیش آمده که به دوست یا همکلاسی خود چیزی را گوشزد کنید، اما او نه تنها توجه نمیکند، بلکه کار اشتباه خود را ادامه میدهد. مثلاً به دوستت میگویی: «اگر تکالیف ریاضی را امروز انجام ندهی، فردا معلم دعوایت میکند.» اما او باز هم به بازی با تلفن همراه ادامه میدهد. فردا که نمرهٔ بد میگیرد، تازه میفهمد اما دیگر دیر شده است.
یا فرض کن برادر کوچکترت بارها دستش را به لامپ داغ میزند. تو به او میگویی «داغ است، نسوزد دستت!» اما او باز هم کنجکاوی میکند و میسوزد. اینجا مثل کرم شبتاب هستی که نور ضعیفی دارد و نمیتواند راه را برای کسی که عمداً چشم میبندد روشن کند.
سه پرسش و پاسخ چالشی برای نوجوانان
پرسش ۱: آیا گاهی خودمان هم مانند شورهزار رفتار میکنیم؟
پاسخ: بله! همهٔ ما در بعضی کارها نادان هستیم. مثلاً وقتی مادر یا معلم چند بار به ما میگویند «قبل از امتحان خوب بخواب»، اما باز هم نیمهشب بیدار میمانیم و فردا سر کلاس چرت میزنیم. در آن لحظه ما شورهزار هستیم. پس بهتر است اول خودمان را بررسی کنیم.
پرسش ۲: پس هرگز نباید به آدم نادان چیزی یاد بدهیم؟
پاسخ: نه، این طور نیست. اول یک بار یا دو بار نصیحت کن. شاید متوجه شود. اما اگر دیدی مثل کرم شبتاب است که نور او را نمیبینند، بهتر است دست بکشی. پیامبران و بزرگان هم بارها مردم را پند دادند، ولی هر جا کسی لجاجت کرد، آنها هم ناامید نشدند ولی وقت خود را تلف نکردند.
پرسش ۳: داستان کرم شبتاب چه ربطی به این ضربالمثل دارد؟
پاسخ: کرم شبتاب با نور بسیار کم خود فکر میکند میتواند راهنمایی کند. در داستان کلیله و دمنه، او نمادی از کسی است که به نادان پند میدهد. گاهی نصیحتکننده هم خوب نمیداند چه میگوید. اما معنی اصلی ضربالمثل دربارهٔ نادانی است که مثل زمین شور، هیچ بذری را نمیپذیرد.
خلاصه — ضربالمثل «پند دادن به نادان مانند تخم افکندن در شورهزار است» از داستان کرم شبتاب در کتاب کلیله و دمنه گرفته شده است. این پند زیبا به ما میگوید: اگر کسی از روی لجاجت یا نادانی پند را نمیپذیرد، مانند باغبانی هستی که تخم خود را در زمین بیحاصل میپاشد. در زندگی روزمرهٔ مدرسه و خانواده با نمونههای زیادی از این رفتار روبرو میشویم. اما فراموش نکنیم که گاهی ممکن است خود ما هم جای آن آدم نادان باشیم. پس قبل از هر چیز بیاییم خودمان «زمین حاصلخیز» باشیم تا نصیحت دیگران در ما نتیجه بدهد.
