تشبیه در بیت «به چهره نکو بود بر سان شید»
تشبیه چیست و بیت مورد نظر چه اجزایی دارد؟
تشبیه یعنی چیزی را شبیه چیز دیگر دیدن یا نشان دادن. مثلاً وقتی میگوییم «دستهای مادرم مثل ابریشم نرم است» یا «کیف مدرسهام را سنگین مثل کوه حمل میکنم». در شعر «به چهره نکو بود بر سان شید»، شاعر میگوید: آن کودک چهرهای زیبا داشت مانند خورشید. بیایید این تشبیه را تکهتکه کنیم:
| نام رکن | معنی ساده | مثال در بیت |
|---|---|---|
| مشبه | چیزی که میخواهیم توصیف کنیم | چهره کودک |
| مشبهبه | چیزی که مشبه به آن شبیه میشود | خورشید (شید) |
| ادات تشبیه | کلمه «مانند» یا «همانند» یا «سان» | بر سان (به مانند) |
| وجه شبه | ویژگی مشترک میان آن دو | نیکویی و درخشندگی |
در این تشبیه، «چهره کودک» همان مشبه است، «خورشید» مشبهبه، «بر سان» (یعنی به مانند) ادات تشبیه و «نیکو بودن» یا «درخشندگی و زیبایی» وجه شبه نام دارد. یعنی این دو از نظر «زیبایی و روشنی» شبیه یکدیگرند.
کاربرد تشبیه در زندگی روزمره و درس فارسی
حتماً در کلاس فارسی شنیدهاید که شاعران و نویسندگان برای زیبا کردن کلامشان از تشبیه استفاده میکنند. اما شما هم هر روز از تشبیه استفاده میکنید. برای نمونه:
- وقتی میگویید «خوابم مثل بمب سنگین است» یعنی خیلی خستهاید.
- «صدای دوستم در تلفن مثل زنگ مدرسه تیز بود» یعنی صدایش خیلی بلند و نافذ است.
- «کیسه برنج را سبک مثل پر حمل میکرد» یعنی قدرت زیادی داشت.
در بیت مورد بحث، شاعر میخواهد به ما بفهماند که آن کودک چنان زیباست که دیدنش مانند نگاه کردن به خورشید، روشنی و شادی میآورد. در کتابهای درسی هم نمونههای زیادی داریم؛ مثلاً «لب چون مرجان» یا «قد همچون سرو». همه اینها به خاطر این است که تصویر در ذهن خواننده روشنتر و ماندگارتر شود.
سه پرسش چالشی برای باهوشها
پرسش ۱: آیا همیشه در تشبیه باید واژه «مانند» یا «سان» بیاید؟
خیر! گاهی ادات تشبیه حذف میشود. مانند «چهره خورشید است» یعنی چهره مثل خورشید میدرخشد. به این نوع، تشبیه «بلیغ» یا «فشرده» میگویند. در بیت ما «بر سان» به روشنی آمده است.
پرسش ۲: اگر کسی بگوید «صورتت مثل ماه زیباست» چه فرقی با بیت ما دارد؟
هر دو تشبیه هستند، اما بیت ما «خورشید» را به کار برده و دیگری «ماه». خورشید معمولاً روشنایی و گرما و زیبایی خیرهکننده دارد، ولی ماه نور ملایمتری دارد. پس شاعر با انتخاب خورشید، شدت زیبایی و درخشش را بیشتر نشان داده است.
پرسش ۳: در جمله «برف سفید مثل پنبه بود» وجه شبه چیست؟ در بیت ما وجه شبه کجاست؟
در جمله برف، وجه شبه «سفیدی» است. در بیت ما «به چهره نکو بود» یعنی خوب و زیبا بودن. وجه شبه گاهی صریح (مستقیم) گفته میشود و گاهی از خود بیت فهمیده میشود. مثلاً از «بر سان شید» میفهمیم که زیبایی مانند روشنی خورشید است.
آنچه در این مقاله آموختیم:
تشبیه یکی از سادهترین و زیباترین آرایههای ادبی است. در بیت «به چهره نکو بود بر سان شید» دیدیم که چگونه شاعر چهره کودک را مانند خورشید درخشان و زیبا توصیف کرده است. هر تشبیه چهار رکن دارد: مشبه، مشبهبه، ادات تشبیه و وجه شبه. ما در نوشتهها و گفتگوهای روزانه خود بدون آنکه بدانیم بارها از تشبیه استفاده میکنیم. پس دفعه بعد که خواستید چیزی را توصیف کنید، ببینید آیا میتوانید آن را به چیز دیگری مانند کنید و یک تشبیه تازه بسازید.
