نظامی عروضی: نویسندهٔ کتاب «چهار مقاله»
نظامی عروضی کیست و کتاب «چهار مقاله» چه چیزی را آموزش میدهد؟
نظامی عروضی در سدهٔ ششم هجری (حدود ۹۰۰ سال پیش) زندگی میکرد. او اهل شهرهای نیشابور و هرات بود. تخصص اصلی او «عروض» بود؛ یعنی علمی که دربارهٔ وزن شعر صحبت میکند. به همین خاطر او را «عروضی» مینامیدند.
کتاب او به نام «چهار مقاله» شامل چهار بخش (چهار مقاله) است. هر مقاله به یکی از شغلهای مهم آن زمان پرداخته است. این چهار شغل عبارتاند از:
| شماره مقاله | عنوان شغل | کار اصلی آن شغل |
|---|---|---|
| مقالهٔ یکم | منشی | نامهنگاری و ادارهٔ دفترهای دیوان |
| مقالهٔ دوم | شاعر | سرودن شعرهای زیبا و پندآموز |
| مقالهٔ سوم | اخترشناس | پیشبینی رویدادها با نگاه به ستارگان |
| مقالهٔ چهارم | پزشک | درمان بیماریها و نگاهداری تندرستی |
نظامی عروضی در هر مقاله، داستانها و نمونههایی از پادشاهان، دانشمندان و شاعران آورده است. او میخواسته نشان دهد که هر پادشاه خوبی باید این چهار گروه از افراد را در کنار خود داشته باشد.
این کتاب به زندگی روزمرهٔ ما چه ربطی دارد؟
شاید فکر کنید کتابی با قدمت ۹۰۰ ساله به کار امروز ما نمیآید. اما «چهار مقاله» به ما یاد میدهد که هر جامعهای به افراد ماهر در کارهای گوناگون نیاز دارد. مثلاً:
- منشی مانند مدیر مدرسه یا دفتردار است که کارهای اداری را سامان میدهد.
- شاعر مانند کسی است که شعرهای قشنگ برای مراسم مدرسه مینویسد یا در گروه سرود فعالیت میکند.
- اخترشناس (که امروزه بیشتر «ستارهشناس» میگوییم) مثل معلم علوم است که دربارهٔ کهکشانها و سیارهها اطلاعات دارد.
- پزشک مانند پزشک مدرسه یا دکتری است که وقتی مریض میشویم به ما کمک میکند.
در کلاس ششم یا هفتم، شما هم گاهی به گروههای مختلف مدرسه وارد میشوید: بعضی در انجمن سرود فعالیت میکنند، بعضی در مسابقات علمی شرکت میکنند، بعضی در گروه نویسندگی روزنامهٔ دیواری هستند. «چهار مقاله» میگوید که یک جامعهٔ خوب به همهٔ این استعدادها نیاز دارد. درست مثل مدرسهای که هم به شاعر نیاز دارد، هم به دانشمند، هم به پزشک و هم به مدیر توانا.
سه پرسش چالشی (با پاسخ ساده)
پرسش ۱: آیا نظامی عروضی خودش شاعر یا پزشک بود؟
پاسخ: نه. او بیشتر «عروضدان» بود؛ یعنی قوانین وزن شعر را میشناخت. او این چهار شغل را از روی مطالعه و شنیدن داستانهای دیگران توصیف کرده است. مثل یک روزنامهنگار امروزی که دربارهٔ ورزش، موسیقی و پزشکی مقاله مینویسد، بدون اینکه خودش ورزشکار یا پزشک باشد.
پرسش ۲: چرا کتاب فقط «چهار مقاله» دارد، نه پنج مقاله یا ده مقاله؟
پاسخ: به باور نظامی عروضی، یک پادشاه برای ادارهٔ کشور به همین چهار رکن نیاز دارد: منشی (برای نوشتن و برنامهریزی)، شاعر (برای ثبت افتخارات و شادیبخشی)، اخترشناس (برای تعیین زمان کارها) و پزشک (برای درمان بیماریها). او معتقد بود بقیهٔ مشاغل در دل همین چهار دسته جای میگیرند.
پرسش ۳: آیا امروز هم کسی کتاب «چهار مقاله» را میخواند؟
پاسخ: بله. این کتاب هنوز هم در دانشگاهها و مدارس ادبیات فارسی تدریس میشود. چون سبک نثر آن روان و داستانهایش شنیدنی است. علاوه بر این، به ما یادآوری میکند که هزار سال پیش در ایران زمین، مردم به دانش و هنر بسیار اهمیت میدادند.
آنچه از این مقاله به یاد میسپاریم: نظامی عروضی (احمد بن عمر بن علی) در سدهٔ ششم هجری کتاب «چهار مقاله» را نوشت. این کتاب دربارهٔ چهار شغل مهم یعنی منشی، شاعر، اخترشناس و پزشک است. او با داستانهای جذاب نشان داد که هر جامعهای به افراد ماهر در کارهای گوناگون نیاز دارد. دانشآموزان امروز هم میتوانند از این کتاب یاد بگیرند که استعدادهای مختلف را جدی بگیرند و بدانند در هر کاری تخصص داشته باشند، میتوانند به دیگران کمک کنند.