جمله؛ وقتی چند کلمه یک پیام کامل میسازند
جمله از چه بخشهایی ساخته میشود؟
جمله به کلمه یا گروهی از کلمهها میگویند که حس، خبر، پرسش یا خواهش ما را به طور کامل به شنونده میرساند. برای اینکه یک جمله کامل باشد، معمولاً دو بخش اصلی دارد: نهاد (کسی که کاری را انجام میدهد یا دربارهاش حرف میزنیم) و گزاره (کاری که نهاد انجام میدهد یا ویژگی آن). مثلاً در جمله «مائده تکالیفش را نوشت»، «مائده» نهاد است و «تکالیفش را نوشت» گزاره. گاهی جمله فقط از یک کلمه ساخته میشود، مانند «باران میبارد» یا «برو». در این مثالها نهاد در خود فعل پنهان شده است.
| نمونهٔ جمله | آیا پیام کامل میرسد؟ |
|---|---|
| «علی دفترش را» | خیر (ناقص است؛ نمیدانیم علی با دفترش چه کرده) |
| «علی دفترش را گم کرد» | بله (خبر کامل را میرساند) |
در زندگی روزمره با چه جملههایی روبرو میشویم؟
هر روز در مدرسه و خانه از انواع جمله استفاده میکنیم. فرمان معلم «کتاب ریاضی را باز کنید» یک جملهٔ امری است. وقتی میپرسی «امروز زنگ ورزش داریم؟» یک جملهٔ پرسشی گفتهای. تعجب خواهرت وقتی نمرهٔ خوب میبینی «چه روز قشنگی!» یک جملهٔ عاطفی است. و وقتی به دوستت میگویی «فیلم جدید خیلی جالب بود» یک جملهٔ خبری ساختهای. هر کدام از این جملهها با نشانهٔ نگارشی مخصوص خود در نوشتار مشخص میشوند: نقطه (.) برای خبری، علامت سؤال (؟) برای پرسشی، علامت تعجب (!) برای عاطفی و امری.
| نوع جمله | مثال از زندگی دانشآموز |
|---|---|
| خبری | «فردا امتحان علوم داریم» |
| پرسشی | «چرا زنگ تفریح امروز کوتاه بود؟» |
| امری | «لطفاً در را ببند» |
| عاطفی | «چه هوای دلنوازی!» |
سه پرسش چالشی دربارهٔ جمله
پاسخ: بله، اگر این صداها حس کامل ما را برسانند. مثلاً وقتی پایمان به گوشهٔ میز میخورد و میگوییم «آخ!» این یک جملهٔ عاطفی کوتاه است، چون شنونده میفهمد که درد داریم.
پاسخ: در فارسیِ درست، جمله همیشه با حرف بزرگ شروع میشود. اگر در کتابی دیدید جمله با حرف کوچک شروع شده، یا اشتباه تایپی است یا سبک خاصی در شعر و داستان. در مدرسه ما همیشه جمله را با حرف بزرگ مینویسیم.
پاسخ: «صبح بخیر» یک جمله است، چون پیام کاملی دارد (آرزوی صبح خوب). در جملههای کوتاه روزمره، حتی دو کلمه هم میتوانند یک جملهٔ کامل بسازند. مانند «ممنونم استاد» یا «خدا نگهدار».