مراعات نظیر (تناسب) در شعر «بال در بال پرستوها»
دستهبندی کلمههای همخانواده در شعر
| دستهٔ موضوعی | کلمههای شعر | مثال مشابه در زندگی روزمره |
|---|---|---|
| پرندگان و حشرات | پرستو، پروانه، مرغ، گنجشک | مثل این که بگوییم «کبوتر، کلاغ، طوطی و بلبل» |
| خوشبوکنندهها | اسفند، گلاب، عود | مثل عطر، خوشبوکنندهٔ هوا، گلابپاش |
| عناصر طبیعت | باغ، شاخه، گل، نرگس | مثل درخت، برگ، شکوفه، لاله |
در شعر «بال در بال پرستوها» شاعر از کلمههایی استفاده کرده که با هم تناسب و هماهنگی دارند. این کار را در ادبیات «مراعات نظیر» میگویند. یعنی شاعر کلمههایی را کنار هم میگذارد که همه به یک گروه تعلق دارند؛ مثل گروه پرندهها، یا گروه گلها و بوهای خوب. وقتی ما در کیف مدرسهمان مداد، پاککن، خطکش و دفتر را کنار هم میچینیم، این هم یک نوع «مراعات نظیر» است چون همه وسایل تحریر هستند.
کاربرد تناسب در شعر و زندگی روزمرهٔ ما
فرض کن داری یک نقاشی از بهار میکشی. حتماً کنار هم درخت، گل، پروانه و آسمان آبی میکشی. این یعنی رعایت تناسب. شاعر هم در شعرش وقتی میخواهد یک باغ قشنگ را توصیف کند، از کلمه «باغ» استفاده میکند، بعد «شاخه» و «گل» و «نرگس» را میآورد. اگر یکدفعه در میان این کلمهها بگوید «کولر» یا «خودکار» خیلی قشنگ نیست، چون با طبیعت تناسب ندارد.
در بخش خوشبوکنندهها: اسفند، گلاب و عود هر سه بوی خوبی دارند. مادر بزرگها گاهی اسفند دود میکنند، گلاب به شیرینیها میزنند و عود روشن میکنند تا خانه خوشبو شود. شاعر این سه را کنار هم گذاشته تا بوی خوش در ذهن ما تداعی شود. در بخش پرندهها: پرستو، مرغ و گنجشک را همه ما در کوچه و باغ دیدهایم. پروانه هم حشرهای است که در میان گلها پرواز میکند. اینها همگی با هم یک خانوادهٔ طبیعی را ساختهاند.
چند پرسش و پاسخ چالشی
پرسش: چرا شاعر به جای واژهٔ «گل» از «نرگس» استفاده کرده؟ مگر مراعات نظیر فقط با «گل» درست نمیشد؟
پاسخ: نرگس هم یک نوع گل است. شاعر اسم یک گل خاص را آورده تا تصویر دقیقتر و زیباتری بسازد. مثل این که به جای «میوه»، بگویی «سیب». باز هم تناسب با باغ و شاخه دارد، چون سیب از درخت میآید.
پرسش: آیا حتماً باید همهٔ کلمههای شعر در یک دسته باشند؟
پاسخ: نه. شاعر میتواند چند دستهٔ مختلف را کنار هم بگذارد. در این شعر، یک دسته پرندهها، یک دسته خوشبوکنندهها و یک دسته عناصر باغ را داریم. مهم این است که کلمههای هر دسته با هم جور باشند.
پرسش: چطور میتوانم در انشای خودم از مراعات نظیر استفاده کنم؟
پاسخ: وقتی از مدرسه مینویسی، کلمههایی مثل «معلم، دانشآموز، کتاب، تخته سیاه» را کنار هم بگذار. وقتی از سفر مینویسی، «قطار، چمدان، بلیت، ایستگاه» را با هم بیاور. این کار انشایت را منظم و قشنگ میکند.
نکتهٔ آخر: مراعات نظیر مثل چیدن میوههای یک فصل در یک سبد است. شاعر در «بال در بال پرستوها» با کنار هم گذاشتن پرستو، پروانه و گنجشک، و همچنین اسفند و گلاب و عود، و باغ و شاخه و نرگس، به شعرش نظم و زیبایی داده. تو هم در نوشتههایت میتوانی از این ترفند ساده استفاده کنی تا خواننده بهتر تصویر ذهنی تو را ببیند. کافی است ببینی چه کلمههایی با هم جور درمیآیند.