خوددار: نگهبان درونِ ما
«خوددار» یعنی کسی که مراقب رفتار خودش است و از کارهای زشت یا ناپسند پرهیز میکند. در این مقاله با سه کلیدواژهٔ مهم آشنا میشویم: خودداری، پرهیز و مسئولیت. میفهمیم چرا یک دانشآموز باید خوددار باشد و این ویژگی چه کمکهایی به ما در مدرسه و خانه میکند.
ویژگیهای یک فرد خوددار
کسی که خوددار است، مثل یک نگهبان مهربان درون خودش عمل میکند. او پیش از انجام هر کاری فکر میکند: «آیا این کار درست است؟» این ویژگی را میتوان در سه بخش ساده دید:
| رفتار خوددار | رفتار غیرخوددار | پیش از حرف زدن، فکر میکند تا حرف زشتی نزند. | هر چه به دهانش میآید، بدون فکر میگوید. | اگر عصبانی شود، فریاد نمیزند و کسی را کتک نمیزند. | عصبانیت خود را با داد و بیداد یا زورگویی نشان میدهد. | به وسایل دیگران دست نمیزند بدون اجازه. | هر چیزی را که ببیند، برمیدارد یا بر هم میزند. |
|---|
در کتابهای فارسی، «خوددار» را کسی میدانند که از کار ناپسند دوری میکند. مثلاً دانشآموزی که در زنگ تفریح وسایل دوستش را بیاجازه برنمیدارد، یک انسان خوددار است. یا کسی که جلوی همکلاسیها دربارهٔ کسی غیبت نمیکند، خودداری نشان میدهد.
مثالهای روزمره از خودداری در مدرسه و خانه
فرض کن مشغول حل تکلیف ریاضی هستی و ناگهان برادر کوچکت میآید و میخواهد با دفترت نقاشی بکشد. واکنش خوددار چیست؟ اول نفس عمیق میکشی، بعد به او میگویی: «الان وقت بازی نیست، بیا بعد از تمام کردن تکلیف، با هم نقاشی بکشیم.» این یعنی مراقب رفتار خودت بودی و از داد زدن یا پس زدن کار ناپسند پرهیز کردی.
نمونهٔ دیگر: در صف ناهار مدرسه، اگر کسی جلوی تو را بگیرد، خوددار بودن یعنی آرام به او بگویی «ببخشید، نوبت من است» نه اینکه هلش بدهی یا فحش بدهی. در خانه هم وقتی پدر یا مادرت از تو میخواهند گوشی را خاموش کنی و مشقهایت را بنویسی، خوددار کسی است که بدون نقنق کردن این کار را انجام میدهد، چون میداند که درس خواندن کار درستی است.
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ
پاسخ: نه، خوددار بودن با ترسیدن فرق دارد. فرد خوددار شجاع است، اما شجاعتش را در کارهای درست نشان میدهد. مثلاً اگر ببینی دوستت دارد تقلب کند، خوددار بودن یعنی با مهربانی به او بگویی «این کار درست نیست» نه اینکه از ترس حرفی نزنی. خوددار از کار ناپسند پرهیز میکند، نه از حرف درست زدن.
پاسخ: خوددار یعنی حتی اگر همهٔ کلاس در حال مسخره کردن یک نفر باشند، تو این کار را نکنی. کتابهای درسی ما میگویند «هر کس در برابر رفتار خودش مسئول است». پس نمیتوانی بگویی «چون دیگران این کار را کردند، من هم میتوانم انجام بدهم». خوددار به وجدان خودش گوش میدهد، نه به جمع نادرست.
پاسخ: درست است که گاهی سخت به نظر میرسد، اما هر چه بیشتر تمرین کنی، آسانتر میشود. مثل دوچرخهسواری که اول تعادلش را سخت حفظ میکند، اما بعد بدون فکر رکاب میزند. خودداری هم یک عادت است. با هر بار «نه» گفتن به کار ناپسند، قویتر میشوی.
خوددار یعنی نگهبان درون ما که مراقب رفتارمان است و ما را از کارهای ناپسند دور نگه میدارد. این ویژگی کمک میکند در مدرسه دوستان بیشتری پیدا کنیم، در خانه آرامش داشته باشیم و به خودمان افتخار کنیم. هر روز میتوانیم تمرین کنیم: پیش از هر کار، مکث کنیم، فکر کنیم، بعد تصمیم درست بگیریم. اگر یک بار هم اشتباه کردیم، خوددار واقعی کسی است که از اشتباهش پند بگیرد و دوباره تلاش کند. پس بیایید از امروز، نگهبان درون خودمان باشیم.