خودبین: کسی که فقط خود را میبیند و به دیگران توجه ندارد
خودبینی در مدرسه و خانه: دو چهرهٔ یک رفتار
رفتار خودبینانه را میتوان در دو جای مهم زندگی هر دانشآموز دید: یکی در مدرسه و دیگری در خانه. در مدرسه، دانشآموزی که خودبین است هنگام گروهی کار کردن فقط نظر خودش را درست میداند. مثلاً در گروه چهارنفره، او میگوید: «من بهترین نقاشی را میکشم، شما فقط رنگ کنید» و اجازه نمیدهد دیگران ایده بدهند. در زنگ تفریح هم همیشه میخواهد خودش توپ را داشته باشد و به نوبت فکر نمیکند.
در خانه، خواهر یا برادر خودبین همیشه کنترل تلویزیون را در دست میگیرد و بدون پرسیدن نظر دیگران، برنامهٔ موردعلاقهٔ خود را تماشا میکند. اگر مادرش خسته از سر کار به خانه بیاید، نه تنها کمکی نمیکند، بلکه بلافاصله میگوید: «مادر! شام چی شده؟ من خیلی گرسنهام!» در این لحظات، خودبین فقط نیاز خود را میبیند و نمیپرسد: «مادر جان، خسته نباشی؟ چطور بود روزت؟»
| موقعیت | رفتار خودبین (منفی) | رفتار همدل (درست) |
|---|---|---|
| انتخاب بازی در زنگ ورزش | فقط بازی مورد علاقهٔ خودش را انتخاب میکند | نظر بقیه را میپرسد و نوبت را رعایت میکند |
| همراه با دوست در کتابخانه | مدام حرف میزند و نمیگذارد دوستش مطالعه کند | ساکت مینشیند و به نیاز دوستش برای سکوت احترام میگذارد |
چطور خودبینی را در کلاس و حیاط مدرسه تشخیص بدهیم؟
فرض کن در کلاس ششم هستی. معلم میگوید: «هر کسی یک ورق کاغذ بردارد و کار گروهی شروع شود.» دانشآموزی که خودبین است، بدون اینکه صبر کند بقیه اعضا نظر بدهند، میگوید: «من مدیر گروه میشوم. موضوع را من انتخاب میکنم. من هم ارائه میدهم.» او کلمهٔ «من» را خیلی زیاد به کار میبرد. در حیاط مدرسه، وقتی تیمها را برای مسابقهٔ امدادی تقسیم میکنند، خودبین حتماً میخواهد در تیم قویتر باشد و اگر بازنده شود، تقصیر را به گردن دیگران میاندازد و میگوید: «باز هم شما بد بازی کردید!»
یکی از نشانههای روشن خودبینی این است که فرد هرگز عذرخواهی نمیکند. اگر سهوی با آرنج به دوستش بزند، نمیگوید «ببخشید»؛ بلکه میگوید «تو راهم بودی!» چنین رفتاری باعث میشود دیگران کمکم از او فاصله بگیرند. در واقع خودبینها دوست دارند همه چیز دور خودشان بچرخد، درست مثل چرخوفلکی که فقط یک صندلی دارد.
چالشهای فکری: سه پرسش و پاسخ دربارهٔ خودبینی
پرسش نخست: آیا خودبینی همان اعتمادبهنفس بالاست؟
پاسخ: نه، تفاوت بزرگ است. کسی که اعتمادبهنفس دارد به توانایی خودش باور دارد، اما به دیگران هم احترام میگذارد. ولی خودبین فکر میکند فقط خودش شایستهٔ احترام است و دیگران باید به او خدمت کنند. دانشآموزی که اعتمادبهنفس دارد میگوید: «من میتوانم این مسئله را حل کنم، ولی خوشحال میشوم راه تو را هم ببینم.» اما خودبین میگوید: «حرف تو هیچ ارزشی ندارد.»
پرسش دوم: اگر دوست خودبینی دارم، چه کار کنم؟
پاسخ: بهترین راه این است که با آرامش و قاطعیت به او بگویی چه رفتاری آزارت میدهد. مثلاً بگو: «وقتی همیشه توپ را برای خودت نگه میداری، من ناراحت میشوم. بیا با هم قانون بگذاریم.» اگر تغییر نکرد، میتوانی مدتی با دیگران بازی کنی. خودبینها وقتی میبینند کسی دورشان جمع نمیشود، گاهی به فکر فرو میروند و سعی میکنند رفتارشان را اصلاح کنند.
پرسش سوم: آیا خودبینی همیشه بد است؟
پاسخ: خودبینی تقریباً همیشه به رابطهها آسیب میزند، اما گاهی مقدار کمی از آن طبیعی است. مثلاً وقتی گرسنهای، اول به فکر خوردن خودت میافتی. یا در مسابقهٔ ریاضی، سعی میکنی بهترین عملکرد را داشته باشی. مشکل وقتی است که خودبینی تبدیل به عادت شود و تو هرگز به فکر دیگران نباشی. تعادل یعنی هم به نیاز خودت برسی و هم به دیگران کمک کنی.