عبدالرّحمان جامی: شاعر و نویسندهٔ حکایت «نگاه پنهان»
جامی که بود و چه داستانی آفرید؟
عبدالرّحمان جامی بیش از ۵۰۰ سال پیش در شهر جام زندگی میکرد. او هم شاعر بود و هم نویسنده. جامی شعرهای زیبایی میسرود، اما یکی از کارهای مهم او نوشتن داستانهای کوتاه و پندآموز است. داستان «نگاه پنهان» یکی از همین حکایتهاست. در این داستان، شخصیت اصلی فکر میکند هیچکس او را نمیبیند، پس کار زشتی انجام میدهد، اما ناگهان میفهمد که یک نگاه پنهان، همه چیز را دیده است. جامی با این داستان میخواهد بگوید: حتی وقتی تنها هستیم، نباید کار بد انجام دهیم.
برای دانشآموزی مثل شما، این یعنی: اگر در حیاط مدرسه کیف دوستتان افتاده و کسی نگاه نمیکند، برداشتن و بردن آن کار درستی نیست. چون یک «نگاه پنهان» (مثل وجدان خودتان یا خدا) همیشه هست. جامی به ما یاد میدهد که انسانِ باادب کسی است که در پنهان و آشکار یکسان رفتار کند.
| رفتار در آشکار (جلوی دیگران) | رفتار در پنهان (تنهایی) | درس حکایت جامی |
|---|---|---|
| به دوستان کمک میکنی | دفتر دوستت را پنهانی برمیداری | نگاه پنهان میبیند و ثبت میکند |
| سر کلاس جواب سؤال را میدهی | در امتحان نگاه به دفتر همسایه میاندازی | وجدانت (نگاه درون) تو را قضاوت میکند |
این حکایت در زندگی روزمرهٔ تو چه کاربردی دارد؟
فرض کن در زنگ تفریح، همه مشغول بازی هستند و تو به کلاس برگشتی تا مداد رنگی برداری. روی صندلی معلم، یک خودکار گرانقیمت افتاده است. هیچ کس تو را نمیبیند. اگر حکایت «نگاه پنهان» جامی را خوانده باشی، چه کار میکنی؟ درست است: خودکار را برمیداری و به معلم میدهی. چون حتی اگر هیچ کس نبیند، تو میدانی که کار درست چیست.
مثال دیگر: در خانه، وقتی والدینت بیرون رفتهاند و تلویزیون روشن است، اما تو باید تکالیفت را انجام دهی. «نگاه پنهان» یعنی تو خودت میدانی که اول تکلیف، بعد تماشا. جامی به ما یاد میدهد که ادب واقعی یعنی در پنهان هم مثل آشکار مؤدب باشی. پس اگر هیچ کس نبینَد، باز هم دروغ نگو، تقلب نکن و به وسایل دیگران احترام بگذار.
سه پرسش چالشی دربارهٔ حکایت جامی
پاسخ: چون در داستان، شخصیت اصلی فکر میکند کسی او را نمیبیند، اما یک نگاه پنهان (مثل نگاه وجدان یا نگاه خداوند) همیشه او را میبیند. جامی میخواهد بگوید: هیچ کار پنهانی واقعاً پنهان نیست.
پاسخ: جامی میگوید نگاه پنهان تو را از کار زشت باز میدارد. اگر راز، راز بدی است (مثل این که کسی دارد به دیگران آزار میرساند)، تو نباید آن را پنهان کنی. باید به یک بزرگترِ مهربان بگویی. نگاه پنهان از راستگویی خوشحال میشود.
پاسخ: نه، اصلاً. جامی نمیخواهد ما را بترساند. او میخواهد ما را به خوبی تشویق کند. فرض کن نیمهشب از خواب بیدار میشوی و میبینی برادر کوچکت پتویش افتاده. اگر پتو را روی او بکشی و کسی نبیند، نگاه پنهان از تو خوشش میآید. یعنی نگاه پنهان هم مثل یک دوست مهربان است که کارهای خوب ما را هم میبیند.
• عبدالرّحمان جامی شاعر و نویسندهٔ داستان «نگاه پنهان» است.
• این داستان به ما میگوید: در پنهان کاریهای بد نکن، چون همیشه یک نگاه هست.
• در زندگی روزمره: بدون نگاه دیگران هم مؤدب باش، دروغ نگو و حق دیگران را نخور.
• نگاه پنهان فقط پلیس نیست، بلکه تشویقکنندهٔ کارهای خوب هم هست.
• با یادآوری این حکایت میتوانیم انسانهای راستگو و با وجدانتری باشیم.