جمله با مفعول: چه کسی یا چه چیزی را؟
مفعول چیست و چرا به آن نیاز داریم؟
گاهی جملهها با نهاد و فعل هم کامل نمیشوند. فرض کن میگویی: «علی دید.» یعنی چه؟ علی چه چیزی را دید؟ یا چه کسی را دید؟ این جمله سؤال در ذهن ما میگذارد. برای اینکه جمله کامل و روشن شود، باید به آن یک مفعول اضافه کنیم. مفعول همان کسی یا چیزی است که کار فعل روی آن انجام میشود. در جملهٔ «علی معلّم را دید» کلمهٔ «معلّم را» مفعول است، چون علی (نهاد) کار دیدن را روی معلّم انجام داده است. برای پیدا کردن مفعول، دو سؤال ساده به کار میآید: «چه کسی را؟» برای انسانها و جانداران، و «چه چیزی را؟» برای اشیاء و چیزها. هر وقت جملهات به این دو سؤال جواب داد، مفعول داری.
| جملهٔ ناقص (بدون مفعول) | جملهٔ کامل (با مفعول) |
|---|---|
| برادرم خرید. | برادرم نان را خرید. (چه چیزی را؟ نان را) |
| معلم صدا زد. | معلم مریم را صدا زد. (چه کسی را؟ مریم را) |
مثالهای روزمره از حیاط مدرسه و خانه
در طول روز خیلی از جملههایی که به کار میبری، مفعول دارند. مثلاً وقتی به دوستت میگویی: «مدادم را به من بده» - مدادم را مفعول است (چه چیزی را؟ مدادم را). یا ناهار که میخوری، مادرت میگوید: «سوپت را تمام کن» - سوپت را مفعول است. در زنگ ورزش، مربی میگوید: «توپ را به سمت دروازه شوت کن» - توپ را مفعول است. حتی در جملهٔ «من فیلم جدید را دیدم» - فیلم جدید را مفعول است. هر بار که بتوانی بعد از فعل جمله، بپرسی «چه کسی را؟» یا «چه چیزی را؟» و پاسخ بگیری، یعنی مفعول داری. تمرین کن: جملهٔ «خواهرم نامه را خواند.» - اگر بپرسی «چه چیزی را؟» جواب میدهد «نامه را». پس «نامه را» مفعول است.
سه چالش مفهومی با پرسش و پاسخ ساده
پاسخ: نه. بعضی جملهها بدون مفعول هم کاملند؛ مثل «خورشید طلوع کرد» یا «بچّه خوابید». این جملهها نیازی به «چه کسی را» یا «چه چیزی را» ندارند. فقط جملههایی که فعلشان به چیز یا کسی نیاز دارد (مانند دیدن، خریدن، زدن، خواندن) به مفعول نیاز دارند.
پاسخ: مفعول «کتاب را» است. چون از فعل «گرفت» میپرسی «چه چیزی را؟» جواب میدهد «کتاب را». «از کتابخانه» جای دیگر جمله است و مفعول نیست.
پاسخ: در فارسی گفتاری گاهی «را» حذف میشود. مثلاً میگوییم «بستنی خریدم» به جای «بستنی را خریدم». باز هم میتوانی بپرسی «چه چیزی را خریدم؟» جواب «بستنی» است. پس آن هم مفعول است.
