پسوند «ـی»؛ جادوی کوچک ساختن صفت
چگونه از اسم، صفت میسازیم؟
گاهی یک واژه، یک چیز را نام میبرد، مانند «نرم» (حالت یک بالش) یا «درشت» (اندازه یک کتاب). وقتی بخواهیم بگوییم چیزی آن ویژگی را دارد، کافی است به آخر آن پسوند «ـی» اضافه کنیم. به این ترتیب یک صفت میسازیم که میتواند دربارهٔ اشیا، افراد یا پدیدهها توضیح دهد. در زبان فارسی، این کار بسیار رایج است و خیلی از صفتهای روزمرهمان را اینگونه میسازیم.
برای اینکه بهتر بفهمیم، به دو دسته از این صفتها نگاه میکنیم. دستهٔ اول صفتهایی هستند که ویژگی فیزیکی یک چیز را نشان میدهند مانند «بلندی» (از بلند)، «کوتاهی» (از کوتاه)، «پهنی» (از پهن) و «زبری» (از زبر). دستهٔ دوم صفتهایی هستند که حالت درونی یا احساسی را بیان میکنند؛ مثل «شادی» (از شاد)، «اندوهی» (از اندوه)، «گرمی» (از گرم) و «سردی» (از سرد).
| واژهٔ اصلی (اسم یا پایه) | پسوند «ـی» | صفت ساخته شده | مثال در جمله |
|---|---|---|---|
| نرم | ـی | نرمی | نرمی بالش مرا به خواب فرو میبرد. |
| درشت | ـی | درشتی | درشتی خطهای دفترم باعث شد دوباره بنویسم. |
| شیرین | ـی | شیرینی | شیرینی هندوانه در ظهر تابستان عالی است. |
| تند | ـی | تندی | تندی باد در بازی فوتبال اذیتمان کرد. |
در زندگی روزمره کجا از این صفتها استفاده میکنیم؟
یکی از مکانهای جالب برای به کار بردن این صفتها، آشپزخانه یا هنگام خوردن خوراکی است. برای نمونه، مادرمان میگوید: «شوری این خیارشور خوب است» (شوری از شور). یا خودمان به دوستمان میگوییم: «ترشی این آلوچه خیلی زیاد است» (ترشی از ترش). در مدرسه نیز هنگام نوشتن با مداد، ممکن است بگوییم: «نرمی مغز مداد برای خط خوش عالی است». حتی در حیاط مدرسه وقتی از سرسره پایین میرویم، «لغزندگی» سرسره را حس میکنیم (لغزندگی از لغزنده). همچنین در توصیف همکلاسیها میگوییم: «مهربانی او باعث شد در گروه قبولش کنیم» (مهربانی از مهربان). همان طور که میبینید، این صفتها همه جا با ما هستند.
چند پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ: بیشتر اوقات بله. اما گاهی آن واژه به اسم تبدیل میشود؛ مانند «آب» که «آبی» میشود (نام یک رنگ). در اینجا «آبی» صفت نیست، بلکه یک اسم است. برای تشخیص باید به جمله توجه کنیم: «رنگ آبی را دوست دارم» (اسم) در برابر «پیراهن آبی پوشیدم» (صفت). در این مقاله روی صفتها تمرکز داریم.
پاسخ: هر دو درست هستند، اما یکی رایجتر است. در زبان فارسی برخی ریشهها دو شکل دارند. «سفیدی» از «سفید» ساخته میشود (سفید + ی) و بیشتر به کار میرود. «سپیدی» شکل کهنتری است. در مدرسه بهتر است از «سفیدی» استفاده کنیم، زیرا با قاعدهٔ امروزی هماهنگ است.
پاسخ: نه از هر اسمی. فقط آن دسته از واژههایی که یک ویژگی یا حالت را نشان میدهند، «ـی» میپذیرند. برای نمونه از «میز» نمیتوان «میزی» به معنای «دارای ویژگی میز» ساخت (مگر در موارد خاص مثل «میز چوبی» که «چوبی» صفت است نه «میز»). پس باید واژه پایه، یک کیفیت را برساند؛ مانند بلندی، کوتاهی، شیرینی، شوری و ...
➊ پسوند «ـی» به آخر بسیاری از واژهها میچسبد و صفتی میسازد که یک ویژگی را بیان میکند؛ مانند «نرمی»، «درشتی»، «شیرینی» و «تندی». ➋ این صفتها در زندگی روزمره (خوراکی، وسایل مدرسه، رفتار دوستان، بازی) بسیار به کار میروند. ➌ گاهی واژهٔ حاصل میتواند اسم باشد (مانند «آبی» به معنای رنگ) و باید از روی جمله تشخیص دهیم. ➍ همچنین همهٔ واژهها «ـی» نمیپذیرند، بلکه آنهایی که یک ویژگی یا حالت را نشان میدهند، برای این کار مناسباند. با تمرین و دقت در گفتار روزانه، میتوانیم به راحتی این صفتها را بسازیم و به کار ببریم.