امتیاز: حق ویژه‌ای که دولت ایران به کشورهای خارجی می‌داد تا از منابع ما استفاده کنند.

امتیاز؛ حق ویژه‌ای که دولت ایران به کشورهای خارجی می‌داد تا از منابع ما استفاده کنند

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که یکی از دوستانتان یک اسباب‌بازی خیلی قشنگ به شما قرض بدهد، اما در عوض از شما بخواهد هر روز یک شکلات به او بدهید. این یک جور «قرارداد» بین شما و دوستتان است. در دنیای بزرگ‌ترها هم قراردادهایی وجود دارد؛ با این تفاوت که گاهی یک کشور به کشور دیگر «حق ویژه» می‌دهد تا از چیزهای باارزش خودش استفاده کند. به این حق ویژه در زبان فارسی «امتیاز»^[۱] می‌گویند.

متأسفانه در زمان‌های قدیم، برخی از پادشاهان ایران به کشورهای دیگر «امتیاز» می‌دادند تا از منابع ما مانند نفت، معدن‌ها و راه‌ها استفاده کنند. در این مقاله، قصه‌ی سه تا از مهم‌ترین این امتیازها را با هم مرور می‌کنیم؛ امتیازهایی که شبیه همان اسباب‌بازی قشنگ بودند، اما پادشاهان ما در ازای آنها فقط چند شکلات ناقابل گرفتند!

قرارداد رویتر: فروش تمام منابع ایران به یک بانکدار

اولین داستان ما به سال ۱۸۷۲ برمی‌گردد. در آن زمان، ناصرالدین شاه قاجار به پول زیادی نیاز داشت. یک بانکدار آلمانی به نام بارون پائول رویتر^[۲] که در انگلستان زندگی می‌کرد، به شاه پیشنهاد داد که یک امتیاز بزرگ به او بدهد .

این امتیاز تقریباً همه چیز را در بر می‌گرفت: راه‌آهن، معدن‌ها (به جز طلا، نقره و سنگ‌های قیمتی)، جنگل‌ها، زمین‌های کشاورزی، سدسازی، تلگراف، کارخانه‌ها و حتی حقوق گمرکی ایران! .

خوشبختانه، مردم و روحانیون ایران با این قرارداد مخالفت کردند. دولت روسیه هم که رقیب انگلستان بود، ناراحت شد. بالاخره ناصرالدین شاه مجبور شد این امتیاز بزرگ را یک سال بعد لغو کند .

امتیاز دارسی: ماجرای نفت ایران و یک سکه طلا

معروف‌ترین امتیازی که به خارجی‌ها داده شد، «امتیاز دارسی»^[۳] نام دارد. در سال ۱۹۰۱، مظفرالدین شاه قاجار (پسر ناصرالدین شاه) به یک سرمایه‌دار انگلیسی به نام ویلیام ناکس دارسی اجازه داد تا برای ۶۰ سال در تمام ایران دنبال نفت بگردد و آن را استخراج کند .

شاه در ازای این امتیاز بزرگ، ۲۰۰۰۰ پوند نقد و همین مقدار سهم از شرکت دارسی گرفت. بعدها هم قرار شد ۱۶٪ از سود سالانه به ایران داده شود .

سال‌ها گذشت و بالاخره در ۱۹۰۸، در مسجد سلیمان نفت فوران کرد . اما دیگر دیر شده بود. دارسی و شرکتش به «شرکت نفت ایران و انگلیس»^[۴] تبدیل شد و بعدها دولت انگلستان بیشتر سهام آن را خرید. یعنی عملاً نفت ایران متعلق به کشور دیگری شده بود .

قرارداد ۱۹۳۳: یک اصلاحیهٔ ناعادلانه

مردم ایران از این قرارداد ناراضی بودند. سرانجام رضاشاه، پادشاه جدید ایران، در سال ۱۹۳۲ امتیاز دارسی را لغو کرد . اما شرکت انگلیسی خیلی زود به دادگاه بین‌المللی شکایت کرد و ایران زیر فشار سیاسی مجبور شد دوباره پای میز مذاکره بنشیند.

نتیجه‌ی این مذاکرات، قرارداد جدیدی در سال ۱۹۳۳ بود . این بار ظاهراً سهم ایران کمی بیشتر شد (مثلاً به ۲۰٪ رسید) و مدت قرارداد هم ۶۰ سال دیگر تمدید شد! اما این قرارداد هم به ضرر ایران بود.

برای اینکه متوجه شوید چقدر این قرارداد ناعادلانه بود، به جدول زیر نگاه کنید. در یک سال، سهم ایران از نفت فقط ۳۶۶۷۸۲ پوند بود، اما مالیاتی که همان شرکت به دولت انگلستان داد، حدود ۱۰۰۰۰۰۰ پوند بود! . یعنی انگلستان از نفت ما بیشتر از خودمان پول می‌گرفت.

نمونه‌ای عینی از نارضایتی: کارگران و یک رهبر

با این وضعیت، خشم مردم روز به روز بیشتر می‌شد. کارگران شرکت نفت در جنوب ایران، که ساعت‌های طولانی با حقوق کم کار می‌کردند، دست به اعتراض زدند . در مجلس شورای ملی هم کسی پیدا شد که فریاد اعتراض سر دهد؛ مردی به نام دکتر محمد مصدق .

او در سال ۱۹۴۴ پیشنهاد داد که دیگر هیچ امتیازی به خارجی‌ها داده نشود . سرانجام در ۱۵ اسفند ۱۳۲۹ (مارس ۱۹۵۱)، مجلس شورای ملی قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد . یعنی دیگر نفت به دست خود ایرانی‌ها اداره می‌شد و خبری از آن امتیازهای ناعادلانه نبود.

چهار پرسش و پاسخ درباره امتیازها

پاورقی‌ها