اکتشافات جغرافیایی: ماجراجویی دریانوردان اروپایی در چهار سده پیش
چرا اروپاییان به دریا زدند؟ (انگیزههای سفر)
تصور کنید در خانهای زندگی میکنید که همه چیز دارد، اما ادویههای خوشبو مانند دارچین و فلفل فقط در جای بسیار دوری یافت میشوند. حدود 400 سال پیش، بازرگانان اروپایی برای خرید این کالاها باید راههای طولانی و پرخطر خشکی را طی میکردند. انگیزهٔ اصلی آنها سه چیز بود: ثروت (طلسمی برای تصاحب طلا و نقره)، بازرگانی (یافتن مسیر مستقیم دریایی به هند و چین برای خرید ادویه و ابریشم) و اشاعه آیین مسیحیت1. به عنوان مثال، کشور پرتغال که در گوشهای از اروپا قرار دارد، اولین قدمها را برداشت. آنها با ساختن کشتیهای کوچک اما محکم به نام «کاراول»2، آرامآرام در امتداد ساحل آفریقا پیش رفتند. هر سال نقشههای خود را دقیقتر میکردند و سرزمینهای تازهای را پیدا مینمودند.
ابزارهای ناوبری: قطبنما و ستارهها
دریانوردان گذشته مانند امروز جیپیاس نداشتند. آنها با چشم به آسمان و ابزارهای ساده خیره میشدند. مهمترین ابزارها عبارت بودند از:
- قطبنما3: سوزنی مغناطیسی که همیشه به سمت شمال اشاره میکرد. مانند عقربهای که راه را در میان ابرهای سیاه نشان میداد.
- اسطرلاب4: ابزاری فلزی که ارتفاع خورشید یا ستاره قطبی را اندازه میگرفت. با این اندازهگیری، دریانوردان میتوانستند عرض جغرافیایی5 خود را محاسبه کنند. فرمول سادهٔ این محاسبه به شکل زیر بود:
با این روش، حتی در دل اقیانوس هم میتوانستند بدانند چقدر از خط استوا دور شدهاند. ملوانان جوان یاد میگرفتند که هر شب جای ستارهها را در آسمان حفظ کنند.
سفرهای مشهور و یافتههای جدید
چند سفر بسیار مهم، جهان را برای همیشه تغییر داد. بیایید با یک جدول ساده آنها را مقایسه کنیم:
| دریانورد | کشور | سال (میلادی) | کشف مهم |
|---|---|---|---|
| کریستف کلمب | اسپانیا | 1492 | رسیدن به قاره آمریکا (با این گمان که به هند رسیده است) |
| واسکو دو گاما | پرتغال | 1498 | رسیدن به هند از راه دریا (دور زدن آفریقا) |
| فرناندو ماژلان | اسپانیا | 1519-1522 | اولین سفر دور جهان (کروی بودن زمین را ثابت کرد) |
در یکی از کشتیهای ماژلان، دریانوردی به نام «آنتونیو» که تازهکار بود، هر روز محل ستارهها را یادداشت میکرد. زمانی که کشتی به جزایر ادویه رسید، همه از دیدن درختان دارچین و میخک شگفتزده شدند. او بعدها در خاطراتش نوشت: «زمین بسیار بزرگتر از چیزی بود که ما فکر میکردیم.»
مثال عینی: زندگی یک ملوان جوان در کشتی
تصور کنید «پدرو» نام دارد و 14 ساله است. او در سال 1600 به عنوان خدمهٔ یک کشتی هلندی استخدام میشود. وظایف او عبارت است از: تمیز کردن عرشه، بالا رفتن از دکل برای جمع کردن بادبانها، و کمک به آشپز برای پختن غذای خشک (بیسکوییت سفت و گوشت نمکزده). او در این سفر میبیند که چگونه کاپیتان هر روز با قطبنما و اسطرلاب موقعیت کشتی را میسنجد. اگر طوفان میشد، همه باید بارهای سنگین را به ته کشتی منتقل کنند تا واژگون نشود. پدرو در همین سفر یاد میگیرد که برخی قبایل در سرزمینهای جدید، ادویههایی دارند که در اروپا قیمت طلا را دارند. با برگشتن به خانه، او ماجراهای خود را برای دوستانش تعریف میکند و بعداً خودش کاپیتان یک کشتی میشود.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: خیر. کشتینوردان عادی اغلب با گرسنگی، بیماری اسکوربوت (کمبود ویتامین ث) و طوفانهای سهمگین روبرو میشدند. بسیاری از آنها در راه جان میباختند. همچنین مردم بومی سرزمینهای تازهکشفشده، گاهی به دلیل بیماریهایی که اروپاییان آوردند، آسیب زیادی دیدند.
پاسخ: چون یخچال وجود نداشت! غذای تازه خیلی زود خراب میشد. ملوانان بیسکوییت خشک و گوشت نمکزده همراه میبردند. آب شیرین هم در بشکهها ذخیره میشد، اما بعد از چند هفته سبز و بدبو میگشت. به همین دلیل بسیاری از خدمه به بیماری اسکوربوت مبتلا میشدند.
پاسخ: نشانههایی مانند دیدن پرندگان خشکیزی، شاخههای درختان شناور بر آب، یا تغییر رنگ دریا (زرد و گلآلود شدن آن در نزدیکی دهانه رودخانهها) به آنها میگفت که خشکی نزدیک است. همچنین از خطالعمق6 استفاده میکردند؛ طنابی با گرههای منظم که وزنهای به آن بسته بودند تا عمق آب را اندازه بگیرند.
پاورقی
1 مسیحیت: یکی از دینهای بزرگ جهان که پیروان آن به حضرت عیسی مسیح ایمان دارند. (معادل انگلیسی: Christianity)
2 کاراول: نوعی کشتی کوچک و سریع با بادبانهای مثلثی که پرتغالیها ساختند. (Caravel)
3 قطبنما: ابزار جهتیابی با سوزن مغناطیسی که همیشه شمال را نشان میدهد. (Compass)
4 اسطرلاب: ابزار فلزی باستانی برای اندازهگیری زاویه ستارگان و خورشید. (Astrolabe)
5 عرض جغرافیایی: فاصلهٔ یک نقطه از خط استوا که بر حسب درجه اندازهگیری میشود. (Latitude)
6 خطالعمق: طناب مخصوص با گرههای منظم که برای اندازهگیری عمق آب به کار میرفت. (Sounding line)