ملی شدن نفت: بازپسگیری ثروت زیرزمینی ایران از شرکت انگلیسی
نفت چیست و چرا مانند گنج زیرزمینی بود؟
نفت یک مایع سیاه و غلیظ است که از دل زمین بیرون میآید. دانشآموزان عزیز میتوانند نفت را مثل یک گنج سیاه تصور کنند. از نفت بنزین درست میشود که ماشینها با آن حرکت میکنند. همچنین نفت برای تولید پلاستیک، دارو و لباس نیز به کار میرود. در زمان قدیم، کشورهای ثروتمند دنیا به نفت احتیاج زیادی داشتند. ایران یکی از کشورهایی بود که نفت زیادی در زیر زمین خود داشت. اما استخراج نفت کار سختی بود و نیاز به دستگاههای بزرگ و متخصص داشت.
انگلیسیها آمدند و گفتند: «ما نفت شما را بیرون میآوریم و در عوض پول کمی به شما میدهیم.» این قرارداد برای ایران سود چندانی نداشت. مثل این است که کسی گنج خانهٔ شما را بردارد و فقط یک شکلات کوچک به شما بدهد! مردم ایران متوجه شدند که دارند ثروتشان را از دست میدهند.
$ \text{درآمد روزانه} = 100{,}000 \times 2 = 200{,}000 $ دلار. انگلیسیها بیشتر این درآمد را میبردند و سهم ایران بسیار کم بود.
قرارداد دارسی؛ برگهای که نفت ایران را به انگلیسیها داد
در سال 1901 میلادی، مظفرالدین شاه قاجار با یک انگلیسی به نام «ویلیام ناکس دارسی» قراردادی امضا کرد. بر اساس این قرارداد، دارسی میتوانست به مدت 60 سال نفت ایران را استخراج کند. در مقابل، ایران فقط 16 درصد از سود نفت را دریافت میکرد و بقیه به انگلیسیها میرسید. بعدها این قرارداد به شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Persian Oil Company) تبدیل شد. مردم ایران احساس میکردند این قرارداد ناعادلانه است، مثل این که معلم به همهٔ دانشآموزان نمره بدهد اما فقط به یک نفر یک امتیاز بدهد و بقیه را خودش بردارد!
| موضوع مقایسه | سهم ایران | سهم انگلیسیها |
|---|---|---|
| درصد سود نفت | 16% | 84% |
| مدت قرارداد (سال) | 60 | 60 (کنترل کامل) |
| حق تصمیمگیری دربارهٔ فروش نفت | نداشت | کامل |
مبارزهٔ مردم و نقش دکتر مصدق
مردم ایران از این قرارداد ناراضی بودند. آنها شعار میدادند: «نفت باید ملی شود!» یعنی نفت باید به خود مردم ایران تعلق داشته باشد. یک وکیل دانا و تلاشگر به نام دکتر محمد مصدق رهبری این مبارزه را بر عهده گرفت. او به مردم گفت: «ما خودمان میتوانیم نفت را استخراج کنیم و نیازی به انگلیسیها نداریم.» سرانجام در سال 1951 میلادی، مجلس شورای ملی ایران قانون ملی شدن نفت را تصویب کرد. یعنی از آن روز به بعد، نفت ایران متعلق به خود ایران شد و انگلیسیها دیگر حق دخالت نداشتند. این اتفاق مانند این است که شما کلید خانهٔ خود را از دست کسی بگیرید و خودتان صاحب خانه شوید.
واکنش انگلیسیها و کودتای نافرجام
انگلیسیها از این تصمیم بسیار عصبانی شدند. آنها کشتیهای جنگی فرستادند و گفتند دیگر اجازه نمیدهند ایران نفتش را بفروشد. به این کار «تحریم» میگویند. فروش نفت ایران تقریباً به صفر رسید. اما مردم ایران ایستادگی کردند. متأسفانه در سال 1953 میلادی، انگلیسیها و آمریکاییها یک کودتا (یعنی نقشه برای براندازی دولت) ترتیب دادند و دولت دکتر مصدق را سرنگون کردند. برای مدتی دوباره خارجیها وارد صنعت نفت ایران شدند، اما هرگز نتوانستند مانند قبل بر نفت ایران مسلط شوند. سرانجام پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1979 میلادی، کنترل کامل نفت به دست ایران افتاد.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پرسش ۱: چرا انگلیسیها اجازه نمیدادند ایران خودش نفت را اداره کند؟
پاسخ: چون نفت خیلی باارزش بود و انگلیسیها پول زیادی از فروش آن به دست میآوردند. آنها میترسیدند اگر ایران خودش نفت را اداره کند، دیگر سودی به آنها نرسد. مثل این است که شخصی کلید صندوق پول شما را در دست داشته باشد و نخواهد آن را پس بدهد.
پرسش ۲: آیا ایران بلافاصله پس از ملی شدن نفت توانست نفت را بفروشد؟
پاسخ: خیر. انگلیسیها تحریم کردند و هیچ کشوری جرأت خرید نفت از ایران را نداشت. ایران برای فروش نفت مشکل پیدا کرد، اما نشان داد که میتواند بدون خارجیها هم نفت را استخراج کند. فرمول سادهٔ سود نفت قبل و بعد از ملی شدن را در نظر بگیرید:
$ S_{\text{قبل}} = Q \times P \times 0.16 $ برای ایران، و $ S_{\text{بعد}} = Q \times P $ اگر همه چیز درست پیش میرفت. اما در عمل، تحریم باعث شد $ Q $ (مقدار فروش) به شدت کم شود.
پرسش ۳: آیا ملی شدن نفت برای ایران سود داشت یا ضرر؟
پاسخ: در کوتاهمدت به خاطر تحریم ضرر داشت، اما در بلندمدت بسیار سودمند بود. چون ایران ثابت کرد که حق دارد روی ثروت خودش حاکم باشد. بعد از چند دهه، ایران توانست صنعت نفت خود را به طور کامل اداره کند و دیگر هیچ کشور خارجی روی نفت ایران حاکم نیست. این مانند تلاشی است که سختی دارد اما نتیجهٔ بزرگی به همراه میآورد.
- نفت منبعی بسیار ارزشمند و شبیه به گنج زیرزمینی است.
- قرارداد دارسی در سال 1901 به انگلیسیها اجازه داد 84% سود نفت ایران را ببرند.
- مردم ایران به رهبری دکتر مصدق در سال 1951 نفت را ملی کردند.
- انگلیسیها تحریم و کودتا کردند، اما سرانجام ایران کنترل کامل نفت خود را به دست آورد.
- امروز نفت ایران توسط خود ایرانیان اداره میشود و این پیروزی بزرگ ملت ایران است.
پاورقیها
1قرارداد دارسی: توافقی بین مظفرالدین شاه قاجار و ویلیام ناکس دارسی که بر اساس آن امتیاز استخراج نفت ایران برای 60 سال به دارسی داده شد. معادل انگلیسی: D'Arcy Concession.
2ملی شدن نفت: فرآیندی که طی آن کنترل و بهرهبرداری از نفت از دست شرکت خارجی خارج و به دولت و ملت ایران واگذار گردید. معادل انگلیسی: Nationalization of Oil.
3تحریم: اقدام کشورهای خارجی برای جلوگیری از خرید و فروش نفت ایران به منظور فشار آوردن به دولت ایران. معادل انگلیسی: Sanction.
4کودتا: سرنگونی خشونتآمیز یا غیرقانونی یک دولت. در این مقاله منظور کودتای 1953 میلادی علیه دکتر مصدق است. معادل انگلیسی: Coup d'état.