قطعنامه ۵۹۸: قطعنامهای که آتش جنگ را خاموش کرد
جنگ تحمیلی: دعوای بزرگ همسایهها
تصور کنید دو همسایه به نام «ایران» و «عراق» در یک کوچه زندگی میکنند. سال 1359 (۱۹۸۰ میلادی) عراق به خانه ایران حمله کرد. این جنگ هشت سال طول کشید. بسیاری از آدمها خانههایشان را از دست دادند و شهرها خراب شد. مثل این میماند که دو کلاس درس با هم قهر کنند و دیگر نتوانند آرام درس بخوانند.
در این جنگ، دو طرف خسته شده بودند. ایران میخواست از خاک خود دفاع کند و عراق هم میخواست بخشی از خاک ایران را بگیرد. اما جنگ برای هر دو کشور ضرر داشت: پولها تمام شد، بیمارستانها پر از مجروح شد و بچهها نتوانستند به مدرسه بروند. در سال 1366 (۱۹۸۷ میلادی)، سازمان ملل[1] که مانند شورای بزرگ مدرسه است، تصمیم گرفت پیشنهادی رسمی برای پایان جنگ بدهد.
محتوای قطعنامه: چه چیزهایی در این پیشنهاد رسمی بود؟
قطعنامه ۵۹۸ مثل یک قرارداد چند مادهای بود. مهمترین بندهای آن عبارت بودند از:
| شماره بند | مفهوم ساده |
|---|---|
| بند اول | آتشبس فوری: یعنی دو طرف باید فوراً جنگیدن را متوقف کنند. |
| بند دوم | بازگشت به مرزهای بینالمللی: یعنی هر دو کشور به خط مرزی قبل از جنگ برگردند. |
| بند سوم | بازگرداندن اسرا[2]: سربازانی که اسیر شده بودند به خانههایشان برگردند. |
| بند چهارم | تشکیل هیئت حقیقتیاب: گروهی بیطرف بیایند و ببینند کدام طرف مقصر شروع جنگ بوده است. |
ایران در ابتدا این قطعنامه را نپذیرفت، زیرا فکر میکرد عراق باید به عنوان شروعکننده جنگ جریمه شود. اما در سال 1367 (۱۹۸۸ میلادی)، ایران پذیرفت که این پیشنهاد رسمی را عملی کند. چرا؟ چون جنگ خیلی طولانی شده بود و مردم ایران واقعاً به آرامش نیاز داشتند.
پذیرش قطعنامه: مثل نوشیدن یک داروی تلخ برای سلامتی
پذیرش قطعنامه ۵۹۸ برای ایران تصمیم سختی بود. فرماندهان جنگی میگفتند: «ما میتوانیم بیشتر بجنگیم». اما رهبر وقت ایران، آیتالله خامنهای (که در آن زمان رئیسجمهور بود)، تصمیم گرفت قطعنامه را بپذیرد. ایشان به مردم گفتند که پذیرش این پیشنهاد مانند «نوشیدن جام زهر» است. یعنی خیلی تلخ است، اما برای نجات جان مردم لازم است.
بیایید یک مثال ملموس بزنیم: تصور کنید در مسابقه دو شرکت کردهاید و خیلی خسته شدهاید. داور مسابقه میگوید: «اگر همین حالا دست از دو بردارید، به هر دو نفر یک مدال تساوی میدهم». اگر ادامه دهید ممکن است زمین بخورید و آسیب ببینید. بنابراین تصمیم میگیرید بپذیرید. ایران هم با همین منطق، پذیرفت که جنگ را تمام کند تا دیگر کسی کشته نشود.
نتیجهی عملی پذیرش: آرامش پس از طوفان
بعد از پذیرش قطعنامه ۵۹۸، اتفاقهای خوبی افتاد:
- دیگر خبری از بمباران شهرها نبود. بچهها توانستند به مدرسه برگردند.
- سربازهای اسیر شده، به خانههایشان بازگشتند و خانوادههایشان خوشحال شدند.
- کشور ایران توانست به جای خرج کردن پول برای جنگ، بیمارستان و جاده و مدرسه بسازد.
میتوان گفت قطعنامه ۵۹۸ مانند یک زنگ بزرگ بود که به همه یادآوری کرد: «زنگ تفریح تمام شد، وقت ساختن است». در یک فرمول ساده میتوان تأثیر آن را نشان داد:
معنی این فرمول: هزینههای جنگ (تلفات انسانی و مالی) از هزینههای صلح بیشتر بود، پس پذیرش قطعنامه منجر به صلح شد.
چالشهای مفهومی: سه سؤال مهم
پاسخ: چون ایران معتقد بود عراق جنگ را شروع کرده و باید اول عراق را مجازات کرد. همچنین برخی بندهای قطعنامه مبهم بود. اما بعداً ایران پذیرفت چون ادامه جنگ غیرممکن شده بود.
پاسخ: تقریباً بله. در تاریخ 20 مرداد 1367 آتشبس برقرار شد، اما تا چند ماه بعد نیروها از مرزها عقبنشینی میکردند. اولین گروه اسرا هم در سال 1369 مبادله شدند.
پاسخ: بله، قطعنامههای شورای امنیت تا زمانی که قطعنامه دیگری جایگزینشان نشود، معتبرند. قطعنامه ۵۹۸ هنوز یکی از پایههای حقوقی صلح بین ایران و عراق است.
پاورقیها
[1] سازمان ملل متحد: سازمانی بینالمللی متشکل از بیشتر کشورهای جهان که برای حفظ صلح و امنیت جهانی تشکیل شده است. معادل انگلیسی: United Nations.
[2] اسرا (اسیران جنگی): سربازانی که در طول جنگ توسط طرف مقابل دستگیر شدهاند. معادل انگلیسی: Prisoners of War (POWs).
قطعنامه: یک سند رسمی و قانونی که توسط شورای امنیت سازمان ملل تصویب میشود و کشورها موظف به رعایت آن هستند. معادل انگلیسی: Resolution.
آتشبس: توقف موقت یا دائمی درگیریهای نظامی. معادل انگلیسی: Ceasefire.