پیشگامان اکتشاف: پرتغال و اسپانیا و سفرهای دریایی بزرگ
چرا پرتغال و اسپانیا پیشگام شدند؟
کشورهای پرتغال و اسپانیا در کنار اقیانوس اطلس قرار دارند. مردم آنها به دریا عادت داشتند و کشتیهای خوبی میساختند. پادشاهان این کشورها به دریانوردان پول میدادند تا راههای تازه تجاری پیدا کنند. مثلاً شاهزاده انریکه دریانورد از پرتغال مدرسهای برای آموزش نقشهخوانی و کشتیرانی ساخت.
در آن زمان، ادویههایی مانند فلفل و دارچین از راه دور و گران به اروپا میرسید. پرتغالیها میخواستند خودشان مستقیماً به هند و چین بروند. اسپانیا هم پس از سال 1492 میلادی، با حمایت از کریستف کلمب[3] (یک دریانورد اهل ایتالیا) سرزمین تازهای به نام آمریکا را کشف کرد، هرچند کلمب فکر میکرد به هند رسیده است!
کشتیها و ابزارهای مهم دریانوردی
دریانوردان پرتغالی نوعی کشتی به نام کارول ساختند که کوچک و سریع بود. این کشتی میتوانست برخلاف باد هم حرکت کند. ابزارهای آنها شامل:
- قطبنما (جهت شمال را نشان میداد)
- اسطرلاب[4] (ارتفاع خورشید را میگرفت تا عرض جغرافیایی مشخص شود)
- نقشههای پورتولان[5] (نقشههای ساده با خطوط ساحلی)
با این ابزارها، دریانوردان میتوانستند از ساحل دور شوند و گم نشوند. مثلاً واسکو دوگاما[6] از پرتغال در سال 1498 با کمک همین ابزارها به هند رسید.
| نوع کشتی | مشخصات | کشور سازنده |
|---|---|---|
| کارول | کوچک، سریع، بادبانهای مثلثی | پرتغال |
| ناو[7] | بزرگ، سه یا چهار دکل، مناسب اقیانوسپیما | اسپانیا |
کشفهای مهم و تأثیر آنها بر زندگی مردم
دریانوردان اسپانیایی و پرتغالی سرزمینهای تازهای را به نقشه اضافه کردند. مهمترین سفرها عبارت بودند از:
- سال 1488: بارتولومئو دیاس[8] از پرتغال به جنوب آفریقا رسید و دماغه امیدنیک[9] را نامید.
- سال 1492: کریستف کلمب با سه کشتی به جزایر باهاما در آمریکا رسید.
- سال 1522: کشتی باقیمانده از سفر ماژلان[10] (از اسپانیا) اولین بار دور دنیا را گشت.
این کشفها باعث شد گیاهانی مانند ذرت و سیبزمینی از آمریکا به اروپا بروند. همچنین طلا و نقره زیادی به اسپانیا آمد. اما نکته تلخ این بود که مردم بومی آمریکا دچار بیماری و سختی شدند.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پرسش 1: چرا دریانوردان قدیم از سقوط از لبه زمین نمیترسیدند؟
پاسخ: بسیاری از مردم دانا میدانستند زمین گرد است، نه تخت. یونانیان باستان این را ثابت کرده بودند. کریستف کلمب هم به گردی زمین ایمان داشت. ترس اصلی از طوفان، گم شدن و تمام شدن آذوقه بود، نه سقوط از لبه زمین.
پرسش 2: چگونه کشتیها بدون موتور در جهت مخالف باد حرکت میکردند؟
پاسخ: کشتیهای کارول بادبانهای مثلثی داشتند. با تنظیم زاویه بادبان نسبت به باد، کشتی میتوانست به صورت زیگزاگ (به نام لاف زدن[11]) خلاف جهت وزش باد پیش برود. این کار به مهارت زیادی نیاز داشت.
پرسش 3: کدام کشور زودتر به هند رسید، پرتغال یا اسپانیا؟
پاسخ: پرتغال زودتر از اسپانیا به هند رسید. واسکو دوگاما در سال 1498 با دور زدن آفریقا وارد هند شد. اسپانیا تلاش کرد از راه غرب (از طریق آمریکا) به هند برود، اما اقیانوس آرام بسیار پهناور بود و این مسیر سختتر بود.
تأثیر ریاضی در ناوبری (فرمول ساده)
دریانوردان برای محاسبه سرعت از یک فرمول ساده استفاده میکردند. آنها گرههایی بر طناب میبستند و طناب را به دریا میانداختند. تعداد گرههایی که در زمان مشخص از دست میرفت، سرعت را نشان میداد. فرمول سرعت به صورت زیر است (توضیح غیرفارسی در فرمول):
$v = \frac{N}{t}$در این فرمول، v نشاندهنده سرعت، N تعداد گرههای عبور کرده و t زمان اندازهگیری (مثلاً 30 ثانیه) است. هر گره برابر با یک مایل دریایی در ساعت بود.
پاورقی
1 قطبنما: وسیلهای که با استفاده از آهنربا جهت شمال جغرافیایی را نشان میدهد. (Compass)
2 کارول: نوعی کشتی بادبانی کوچک و چابک که پرتغالیها ساختند. (Caravel)
3 کریستف کلمب: دریانورد اهل شهر جنوا در ایتالیا که با حمایت اسپانیا به آمریکا رسید. (Christopher Columbus)
4 اسطرلاب: ابزار قدیمی اندازهگیری ارتفاع ستارگان برای تعیین عرض جغرافیایی. (Astrolabe)
5 نقشه پورتولان: نقشههای دستی که خطوط ساحل و بندرها را با جزئیات نشان میداد. (Portolan chart)
6 واسکو دوگاما: دریانورد پرتغالی که اول بار از راه دریا به هند رسید. (Vasco da Gama)
7 ناو: کشتی بزرگ اسپانیایی با چندین دکل که برای سفرهای اقیانوسی مناسب بود. (Carrack or Nau)
8 بارتولومئو دیاس: دریانورد پرتغالی که اولین بار دماغه آفریقا را دور زد. (Bartolomeu Dias)
9 دماغه امیدنیک: جنوبیترین نقطه آفریقا که راه اقیانوس هند را باز میکرد. (Cape of Good Hope)
10 ماژلان: دریانورد پرتغالی که به خدمت اسپانیا درآمد و سفر دور دنیا را آغاز کرد (فرناندو ماژلان - Ferdinand Magellan)
11 لاف زدن: حرکت زیگزاگ کشتی بر خلاف جهت باد. (Tacking)
