امیرکبیر: صدراعظمی که ایران را به سوی آبادی و استقلال هدایت کرد
امیرکبیر که بود و چگونه صدراعظم شد؟
امیرکبیر نام اصلیاش میرزا محمدتقی خان فراهانی بود. او در خانوادهای نسبتاً ساده در فراهان به دنیا آمد. از کودکی بسیار باهوش و درسخوان بود. وقتی بزرگ شد، به دلیل هوش و درستکاری، به کارهای مهم دولتی رسید. سرانجام ناصرالدین شاه او را به عنوان صدراعظم خود انتخاب کرد. صدراعظم یعنی بالاترین وزیر کشور که مانند مدیر مدرسه، همه کارهای مهم کشور را زیر نظر داشت. امیرکبیر حدود 39 ماه صدراعظم بود؛ اما در همین زمان کوتاه، کارهای بزرگی انجام داد.
برای دانشآموزان ابتدایی مثال میزنیم: فرض کنید مدیر مدرسهتان فقط 3 ماه فرصت داشته باشد تا حیاط مدرسه را تمیز، کتابخانه را مرتب و زنگ تفریح را منظم کند. امیرکبیر در کمتر از 4 سال چنین کارهای بزرگی برای ایران انجام داد.
آبادسازی کشور: دارالفنون و قانونهای تازه
یکی از مهمترین کارهای امیرکبیر، ساختن مدرسه دارالفنون بود. دارالفنون به معنای «خانه هنرها و دانشها» است. پیش از آن، بیشتر مدارس فقط قرآن و ادبیات فارسی درس میدادند. امیرکبیر در دارالفنون درسهای جدیدی مانند پزشکی، مهندسی، توپداری و زبان خارجی راه انداخت. او معتقد بود ایران به متخصصان جوان نیاز دارد تا دیگر نیازی به خارجیها نباشد.
او همچنین حقوق کارمندان دولت را منظم کرد. پیش از امیرکبیر، برخی کارمندان دو یا سه جا حقوق میگرفتند (مانند دانشآموزی که همزمان در دو کلاس نمره میگرفت!). امیرکبیر جلوی این کار را گرفت و مقرر کرد هر کس یک شغل مشخص داشته باشد و حقوق معین بگیرد. این کار باعث صرفهجویی در بیتالمال شد.
| زمینه | پیش از امیرکبیر | پس از اقدامات امیرکبیر |
|---|---|---|
| آموزش و مدرسه | مدارس قدیمی (مکتبخانه) | ساخت دارالفنون با درسهای نوین |
| حقوق کارمندان | بینظمی و دریافت چند حقوق | منظم شدن حقوق و کاهش فساد |
| دخالت خارجیها | زیاد بود | محدود شدن و بستن قراردادهای منصفانه |
چگونه با دخالت بیگانگان مبارزه کرد؟ (مثال عینی و عملی)
در زمان امیرکبیر، کشورهای انگلستان و روسیه در ایران خیلی نفوذ داشتند. آنها میخواستند قراردادهایی ببندند که به سود خودشان باشد نه ایران. امیرکبیر مانند یک مدافع تیم فوتبال عمل میکرد؛ جلوی حرکات حریف را میگرفت. او اجازه نداد بیگانگان در امور داخلی ایران دخالت کنند. برای مثال، یک قرارداد ناعادلانه فروش تنباکو (محصول برگ توتون) را که به ضرر ایران بود، لغو کرد. همچنین دستور داد روزنامه «وقایع اتفاقیه» را منتشر کنند تا مردم از تصمیمات کشور آگاه شوند. آگاهی مردم یکی از راههای مقابله با فریب خارجیها بود.
مثال دانشآموزی: تصور کنید در حیاط مدرسه، یک دانشآموز بزرگتر میخواهد با زور، خوراکی شما را بگیرد. امیرکبیر مانند معلمی بود که میگوید «نه، این کار را نمیکنی! قوانین مدرسه اجازه نمیدهد کسی به دیگران ظلم کند.» او جلوی زورگویی کشورهای بزرگ را گرفت.
فرمول: $ M = 500000 \times 3 $
$ M = 1,500,000 $ تومان (یک میلیون و پانصد هزار تومان آن زمان که ارزش بسیار بالایی داشت). این پول صرف ساختن مدرسه و حقوق معلمان شد.
چالشهای مفهومی درک کارهای امیرکبیر
پرسش ۱: چرا امیرکبیر با وجود کارهای خوب، فقط 39 ماه صدراعظم بود؟
پاسخ: زیرا بعضی از درباریان (نزدیکان شاه) که از فساد مالی سود میبردند، از کارهای امیرکبیر ناراحت شدند. آنها به شاه دروغ گفتند و شاه را ترساندند. سرانجام ناصرالدین شاه تحت تأثیر حرفهای دروغ، امیرکبیر را از کار برکنار کرد و بعد به شهادت رساند. این یک حقیقت تلخ تاریخی است که افراد درستکار گاهی دشمنان قدرتمندی پیدا میکنند.
پرسش ۲: آیا واقعاً یک نفر میتواند کشور را آباد کند؟
پاسخ: یک نفر به تنهایی نمیتواند همه کارها را انجام دهد، اما یک رهبر خوب مانند امیرکبیر میتواند قوانین درست وضع کند، افراد توانا را به کار بگیرد و جهت کشور را تغییر بدهد. او مانند کاپیتان یک کشتی است که سکان را در دست میگیرد و مسیر را به خدمه نشان میدهد. پس از امیرکبیر، دارالفنون باقی ماند و بسیاری از دانشجویان آن، بعدها پزشک، مهندس و معلم شدند.
پرسش ۳: مبارزه با دخالت بیگانگان یعنی چه؟ مثال سادهتر بزنید.
پاسخ: فرض کنید در کلاس درس، معلم شما فارسی درس میدهد اما یک نفر از مدرسهٔ دیگر وارد کلاس میشود و میگوید: «از این به بعد باید به زبان انگلیسی حرف بزنید و کتابهای خود را عوض کنید!» امیرکبیر مانند یک معلم قاطع میگفت: «نه! این کلاس مال ماست. شما حق دخالت ندارید.» او اجازه نمیداد خارجیها برای ایران قانون بنویسند یا منابع ایران را به نفع خود ببرند.
نکات پایانی: امیرکبیر با وجود عمر کوتاه صدراعظمی، الگوی یک مدیر فداکار و وطندوست است. او نشان داد که با دانش، قانون و شجاعت میتوان کشور را از فساد و وابستگی نجات داد. امروز نیز نام امیرکبیر روی یک دانشگاه بزرگ (دانشگاه صنعتی امیرکبیر) و خیابانهای بسیاری در شهرهای ایران دیده میشود. به یاد داریم که آبادی ایران حاصل تلاش کسانی است که همچون امیرکبیر، استقلال کشور را بر هر چیز دیگری ترجیح دادند.
پاورقیها
[1] صدراعظم: بالاترین مقام اجرایی کشور پس از شاه، معادل Prime Minister در انگلیسی.
[2] دارالفنون: نخستین مدرسهٔ مدرن در ایران که در سال 1851 میلادی به دستور امیرکبیر تأسیس شد. Polytechnic معادل انگلیسی آن است.
[3] وقایع اتفاقیه: نخستین روزنامهٔ رسمی ایران که امیرکبیر منتشر کرد. این روزنامه مردم را از تصمیمات دولت آگاه میساخت. معادل انگلیسی Occurring Events.
[4] بیتالمال: به پول و دارایی عمومی گفته میشود که متعلق به همه مردم است. معادل انگلیسی Public Treasury.