جهت قبله: سمتی که مسلمانان هنگام نماز به آن رو میکنند
قبله چیست و چرا برای نماز مهم است؟
قبله به جهتی گفته میشود که مسلمانان در هنگام نماز، سینه و صورت خود را به آن سمت میکنند. این جهت، سوی خانهٔ کعبه است. خانهٔ کعبه در شهر مکه، در کشور عربستان سعودی قرار دارد. برای یک دانشآموز کلاس دبستان، میتوانیم قبله را مثل یک نشانگر ویژهٔ روی نقشه در نظر بگیریم که همهٔ نمازگزاران در سراسر جهان به آن نگاه میکنند.
تصور کن تمام بچههای مدرسه هنگام ورزش، به سمت یک پرچم مخصوص نگاه میکنند تا هماهنگ حرکت کنند. قبله هم برای مسلمانان چنین نقشی دارد: وقتی در نقاط مختلف جهان نماز میخوانند، همه رو به یک نقطه ایستادهاند. این کار حس یکی بودن و هماهنگی را در بین مسلمانان تقویت میکند.
چطور قبله را در شهر یا خانه خود پیدا کنیم؟
پیدا کردن قبله ممکن است در نگاه اول سخت به نظر برسد، ولی روشهای سادهای وجود دارد. در گذشته، مردم از ستارهها، خورشید و باد استفاده میکردند. امروزه ابزارهای دقیقتری داریم. در جدول زیر، چند روش معمول را با هم مقایسه میکنیم:
| روش | توسط چه کسی یا چه چیزی انجام میشود | دقت |
|---|---|---|
| قطبنما (قطبنما)1 | سوزن مغناطیسی که شمال را نشان میدهد | بالا (با دانستن زاویهٔ قبله) |
| اپلیکیشن موبایل | برنامههای مخصوص نشان دادن قبله با استفاده از سنسورهای گوشی | بالا |
| مسجد محله | نگاه کردن به صف نمازگزاران در مسجد | بسیار بالا (اگر مسجد درست باشد) |
| موقعیت خورشید | دانستن جهت طلوع و غروب خورشید (مشرق و مغرب) | متوسط (تنها در برخی مناطق) |
یک مثال ساده: فرض کن در شهر تهران زندگی میکنی. قبله در تهران به سمت جنوب غربی است. اگر یک قطبنما برداری و سوزن آن را به سمت شمال بچرخانی، آنگاه جهت جنوب غربی، تقریباً 45 درجه به سمت چپ شمال خواهد بود.
اگر اشتباه کنیم و به سمت دیگر نماز بخوانیم، چه میشود؟
گاهی ممکن است در جای تازهای باشیم و ندانیم قبله کدام سمت است. مسلمانان کوشش میکنند تا جایی که میتوانند قبله را درست پیدا کنند. اگر بعد از نماز بفهمند اشتباه کردهاند، در بیشتر موارد نمازشان درست است، به شرطی که از روی نادانی نبوده و تلاش خود را کرده باشند. اما اگر هنگام نماز متوجه شوند که جهت اشتباه است، باید در همان نماز به سمت درست بچرخند.
برای بچهها مثال میزنیم: فرض کن برای مسابقهٔ دو، خط پایان را اشتباه ببینی و به سمت دیگر بدوی. وقتی داور به تو بگوید اشتباه کردی، سریع به سمت درست تغییر مسیر میدهی. در نماز هم همین طور است: خداوند مهربان است و تلاش ما را میبیند.
کاربرد عملی: تمرین پیدا کردن قبله در کلاس یا خانه
بیا یک بازی عملی انجام دهیم. در خانه، با کمک یک گوشی هوشمند یا قطبنما، جهت قبله شهر خود را جستجو کن (بزرگترها میتوانند به تو کمک کنند). سپس یک تکه کاغذ رنگی روی دیوار بچسبان و نام «قبله» را روی آن بنویس. هر روز هنگام نماز خواندن، رو به آن کاغذ بایست. این کار به تو کمک میکند بدون زحمت، همیشه جهت درست را حفظ کنی.
در مدرسه نیز معلم میتواند یک فلش بزرگ (پیکان) روی تخته یا دیوار کلاس نصب کند و جهت قبله را با یک قطبنما مشخص کند. بعد از آن، دانشآموزان یکی یکی به سمت قبله میایستند و تمرین میکنند. این روش باعث میشود هیچ کس در نماز جماعت مدرسه دچار سردرگمی نشود.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: بله، اگر کسی توفیق پیدا کند که داخل خانهٔ کعبه نماز بخواند، میتواند به هر سمتی که دلش میخواهد رو کند، چون خود کعبه قبله است. ولی معمولاً نمازگزاران بیرون کعبه هستند و باید رو به آن بایستند.
پاسخ: در وسایل نقلیهٔ در حال حرکت، ممکن است جهت وسیله عوض شود. در این حالت، مسلمان تا جایی که میتواند تخمین میزند و به همان سمت نماز میخواند. در بعضی وسایل مثل هواپیما، گاهی اوقات صفحهای نشان میدهد که قبله کدام طرف است.
پاسخ: در ابتدای رسالت پیامبر اسلام، مسلمانان به سمت بیتالمقدس (شهر اورشلیم) نماز میخواندند، اما بعد از مدتی خداوند به پیامبر دستور داد که قبله به سمت مسجدالحرام در مکه تغییر کند. از آن زمان تا امروز، قبله همیشه کعبه بوده و تغییر نکرده است.
پاورقیها
[1] قطبنما (Compass): دستگاهی با سوزن مغناطیسی که همیشه جهت شمال جغرافیایی یا شمال مغناطیسی را نشان میدهد. برای پیدا کردن قبله، ابتدا شمال را پیدا کرده، سپس با دانستن زاویهٔ قبله شهر خود (که از جدولهای نجومی به دست میآید) جهت درست را مشخص میکنیم.
[2] بیتالمقدس (Jerusalem): شهری مقدس برای مسلمانان، مسیحیان و یهودیان. مسلمانان در سالهای اولیهٔ اسلام به سمت آن نماز میخواندند.
[3] مسجدالحرام (The Sacred Mosque): مسجد بزرگ پیرامون خانهٔ کعبه در مکه که قبلهٔ مسلمانان در آن قرار دارد.