تصمیمگیری: فرآیندی که در آن ما از بین دو یا چند چیز، یکی را انتخاب میکنیم و بقیه را کنار میگذاریم
۱. تصمیمگیری چیست و چرا هر روز انجام میدهیم؟
تصمیمگیری یعنی زمانی که بین دو یا چند چیز، یک چیز را برمیگزینیم و بقیه را کنار میگذاریم. دانشآموزان دبستانی هر روز کلی تصمیم میگیرند: مثلاً صبح که بیدار میشوند، باید تصمیم بگیرند اول صبحانه بخورند یا اول لباس بپوشند؟ در مدرسه هم بین بازی فوتبال یا تنیس روی میز یکی را انتخاب میکنند. حتی در مهمانیها وقتی سینی شیرینی میآید، باید تصمیم بگیرند «شیرینی زعفرانی»(۱) یا «شیرینی نارگیلی» را بردارند. پس همهٔ ما هر روز کلی «تصمیمگیرنده»[۲] هستیم.
برای درک بهتر، فرض کنیم در یک دست فروشگاه اسباببازی هستید و پول توپولتان فقط برای خرید یک چیز کافی است. بین «ماشین کنترلی»، «عروسک سخنگو» و «لگوهای رنگی» یک گزینه را باید انتخاب کنید. اگر ماشین را بخرید، یعنی دو گزینهٔ دیگر را کنار گذاشتهاید. این دقیقاً همان تصمیمگیری با کمترین هزینهٔ فرصت است.
۲. گامهای ساده برای یک تصمیمگیری خوب
برای اینکه انتخاب بهتری داشته باشیم، میتوانیم پنج گام زیر را به ترتیب انجام دهیم. این گامها مثل یک نقشهٔ راه هستند.
| گام | کاری که باید انجام دهیم | مثال برای انتخاب خوراکی |
|---|---|---|
| ۱ | مشکل یا نیاز را دقیق بنویسیم | میخواهم یک میانوعده برای مدرسه انتخاب کنم. |
| ۲ | همهٔ گزینهها را فهرست کنیم | سیب، کیک محلی، ماست، بیسکوئیت |
| ۳ | مزایا و معایب هر گزینه را بنویسیم | سیب سالم است ولی ممکن است گشنگی را کامل برطرف نکند. کیک خوشمزه است ولی قند دارد. |
| ۴ | بهترین گزینه را انتخاب کنیم | با توجه به سالم بودن و سیرکنندگی، سیب را برمیگزینم. |
| ۵ | بعد از انجام، نتیجه را بررسی کنیم | بعد از خوردن سیب، دیدم که انرژی خوبی برای زنگ ورزش دارم. انتخاب خوبی بود. |
۳. مقایسهٔ تصمیمگیری احساسی و منطقی
گاهی تصمیمهایمان بر پایهٔ «احساس لحظهای» است و گاهی بر پایهٔ «فکر و منطق». برای نمونه، وقتی عصر خسته از مدرسه به خانه میرسید، احساس میکنید میخواهید فوری تلویزیون تماشا کنید (تصمیم احساسی) اما شاید بهتر باشد اول مشقها را بنویسید (تصمیم منطقی). جدول زیر تفاوت این دو روش را نشان میدهد.
| نوع تصمیم | ویژگیها | نمونه در زندگی دانشآموزی |
|---|---|---|
| احساسی (سریع) | بدون فکر، بر پایهٔ هوس یا هیجان | خرید شکلات به جای مداد رنگی |
| منطقی (آهسته) | با بررسی خوب و بد، گامبهگام | لیست خرید مدرسه را چک کردن و بعد خرید |
۴. کاربرد عملی و مثال عینی: تصمیمگیری برای زمان تماشای تلویزیون
فرض کنید امروز ۲ کار مهم دارید: یکی نوشتن تکالیف ریاضی و دیگری تماشای برنامهٔ محبوبتان. شما فقط ۲ ساعت وقت دارید تا هم تکالیف را انجام دهید و هم فیلم ببینید. هر کار چقدر زمان میبرد؟ تکالیف ۱ ساعت و فیلم ۱ ساعت. در اینجا دو گزینه دارید:
- گزینهٔ اول: اول تکالیف، بعد فیلم.
- گزینهٔ دوم: اول فیلم، بعد تکالیف.
اگر اول فیلم ببینید، ممکن است خسته شوید و تکالیف را درست انجام ندهید. اگر اول تکالیف را بنویسید، با خیال راحت فیلم میبینید. پس تصمیم منطقی، گزینهٔ اول است. در اینجا «هزینهٔ فرصت» تماشای اول فیلم، نمرهٔ بهتر نگرفتن در ریاضی است. .
۵. چالشهای مفهومی در تصمیمگیری
پرسش ۱: چرا گاهی انتخاب بین دو چیز برایمان سخت است؟
پاسخ: چون هر دو گزینه ویژگیهای خوبی دارند. مثلاً بین بستنی و شکلات، هر دو خوشمزه هستند. در این حالت باید ببینیم کدام یک برای بدن ما در آن لحظه مناسبتر است (مثلاً اگر سرما خوردهایم، بستنی انتخاب خوبی نیست).
پرسش ۲: آیا همیشه باید بهترین انتخاب را داشته باشیم؟
پاسخ: نه همیشه. گاهی به دلیل اطلاعات کم یا زمان کم، یک انتخاب «به اندازهٔ کافی خوب» هم قابل قبول است. مثلاً در زنگ تفریح که فقط ۵ دقیقه وقت دارید، سریع هر بازی که دوست دارید انتخاب میکنید، بدون اینکه همهٔ بازیها را بررسی کنید.
پرسش ۳: تصمیم گروهی با تصمیم فردی چه فرقی دارد؟
پاسخ: در تصمیم گروهی باید نظر دیگران را هم در نظر بگیرید. مثلاً وقتی گروهی دوستانه میخواهد فیلمی را انتخاب کند، نمیتوان فقط سلیقهٔ خودتان را بگویید. باید با رأیگیری یا گفتوگو به یک انتخاب مشترک برسید.
پاورقیها
[۱] هزینهٔ فرصت (Opportunity Cost): ارزش بهترین گزینهای است که هنگام انتخاب یک گزینه، از دست میدهیم. مثلاً اگر به جای رفتن به پارک، در خانه بمانید و بازی کنید، هزینهٔ فرصت، لذت بازی در پارک است.
[۲] تصمیمگیرنده (Decision Maker): شخص یا گروهی که مسئولیت انتخاب کردن را بر عهده دارد. در این مقاله، هر دانشآموز یک تصمیمگیرنده است.
(۱) شیرینی زعفرانی: نوعی شیرینی سنتی ایرانی با طعم زعفران. در متن فقط به عنوان مثال برای گزینههای خوراکی ذکر شده است.