منطقه سردسیری: جایی که هوا سرد است و گیاهان سرما دوست مانند سیبزمینی در آن رشد میکنند
ویژگیهای آب و هوای سرد: زمستانهای بلند و تابستانهای کوتاه
مناطق سردسیری جاهایی هستند که دمای هوا در بیشتر ماههای سال پایین است. در این مناطق، زمستان خیلی طولانی است و گاهی بیش از 6 ماه برف و یخبندان ادامه دارد. تابستان در این مناطق کوتاه و خنک است. برای مثال، در روستاهای سردسیر کشورمان مانند اردبیل یا زنجان، حتی در اواسط بهار هم ممکن است برف ببارد. میانگین دمای سالانه در این مناطق معمولاً کمتر از 10 درجه سلسیوس است.
بارش در مناطق سردسیری بیشتر به شکل برف است. وقتی برف میبارد، زمین را مثل یک پتوی ضخیم میپوشاند. این پتوی برفی به گیاهان کمک میکند تا در زیر برف گرم بمانند و یخ نزنند. جالب است بدانید که در بعضی از سردترین نقطههای جهان مانند سیبری، دمای هوا تا 50- درجه سلسیوس هم میرسد! اما در کشور ما، مناطق سردسیری مثل همدان و کردستان زمستانهای سرد اما قابل تحملی دارند.
گیاهان سرما دوست: چرا سیبزمینی در سرماخوب رشد میکند؟
همه گیاهان سرما را دوست ندارند. مثلاً خیار و گوجهفرنگی اگر یک شب یخبندان بشود، میمیرند. اما بعضی گیاهان هستند که عاشق هوای خنک و حتی یخبندانهای سبک هستند. به این گیاهان «گیاهان فصل خنک»[1] میگویند. معروفترین این گیاهان سیبزمینی است. سیبزمینی در زیر زمین رشد میکند و غدههای آن[2] در خاک خنک بهتر پرورش مییابند. اگر هوا خیلی گرم شود، غدهها کوچک میمانند یا کیفیت خود را از دست میدهند.
دیگر گیاهان سرما دوست عبارتند از: هویج، چغندر، کلم، کاهو، نخود فرنگی و تربچه. این گیاهان میتوانند دمای نزدیک به صفر را تحمل کنند. بعضی از آنها مثل کلم بروکلی حتی بعد از چند بار یخبندان شیرینتر میشوند! دلیل آن این است که گیاه برای جلوگیری از یخ زدن، قند بیشتری درون سلولهای خود ذخیره میکند و همین باعث خوشمزهتر شدن آن میشود.
| نوع گیاه | نمونه | دمای مناسب رشد | واکنش به یخبندان |
|---|---|---|---|
| سرمادوست | سیبزمینی، هویج، کلم | 10 تا 20 درجه | مقاوم |
| گرمادوست | خیار، گوجه، بادمجان | 20 تا 30 درجه | حساس |
خاک سردسیر: تفاوت آن با خاک مناطق گرم
خاک در مناطق سردسیری معمولاً تیره رنگ است و مواد آلی[3] زیادی دارد. چون هوا سرد است، برگهای ریخته شده و بقایای گیاهان به آرامی تجزیه میشوند و خاک را حاصلخیز میکنند. در بهار که برف آب میشود، این مواد غذایی به آرامی در خاک حرکت میکنند و در اختیار ریشه گیاهان قرار میگیرند.
بعضی از خاکهای سردسیری دارای لایهای از «یخ دائمی»[4] در عمق هستند. یعنی همیشه زمین آن قسمت یخ زده است. در این مناطق فقط گیاهان خاصی مثل خزه و گلسنگ میتوانند رشد کنند. اما در بیشتر مناطق سردسیری ایران، خاک در تابستان کاملاً آب میشود و برای کشاورزی مناسب است.
چگونه از زمینهای سرد برای کاشت سیبزمینی استفاده میکنیم؟
کشاورزان در مناطق سردسیری برای کاشت سیبزمینی و دیگر گیاهان سرما دوست، کارهای هوشمندانهای انجام میدهند. اول اینکه زمان کاشت را دقیق انتخاب میکنند. معمولاً اواخر زمستان یا اوایل بهار، وقتی که دیگر یخبندان شدید تمام شده، غدههای سیبزمینی را در خاک میکارند. دوم اینکه از مالچ[5] استفاده میکنند؛ یعنی روی خاک را با کاه یا پلاستیک سیاه میپوشانند تا خاک زودتر گرم شود و رطوبت خود را حفظ کند.
یک مثال عینی: آقای رضا در روستایی نزدیک اردبیل زندگی میکند. او هر سال در نیمه اسفند ماه، زمین خود را شخم میزند و سیبزمینی میکارد. او میداند که اگر سیبزمینی را دیرتر بکارد، تابستان کوتاه میشود و غدهها فرصت بزرگ شدن پیدا نمیکنند. او همچنین از یک تونل پلاستیکی کوچک روی ردیفهای کاشت استفاده میکند تا گیاهچههای جوان در برابر باد سرد محافظت شوند. نتیجه کار او سیبزمینیهای درشت و خوشمزهای است که به بازار شهر میفرستد.
| مرحله | کاری که کشاورز انجام میدهد | نتیجه |
|---|---|---|
| انتخاب زمان | اواخر زمستان یا اوایل بهار | جلوگیری از یخ زدن غدهها |
| آمادهسازی خاک | شخم زدن و اضافه کردن کود دامی | خاک نرم و حاصلخیز |
| استفاده از مالچ | پوشاندن خاک با پلاستیک یا کاه | گرم ماندن خاک و حفظ رطوبت |
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ درباره مناطق سردسیری
پرسش 1: چرا در مناطق سردسیری نمیتوانیم درخت پرتقال بکاریم؟
پاسخ: درخت پرتقال یک گیاه گرمادوست است و نمیتواند سرمای شدید را تحمل کند. اگر دمای هوا به زیر صفر برسد، شیره درون ساقه و برگهای آن یخ میزند و سلولها میترکند. در نتیجه درخت از بین میرود. به همین دلیل پرتقال فقط در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری مانند شمال ایران رشد میکند.
پرسش 2: آیا سیبزمینی در هوای خیلی سرد هم رشد میکند؟ مثلاً در دمای 10- درجه؟
پاسخ: نه، اگر دما خیلی پایین برود (زیر صفر درجه برای مدت طولانی)، غدههای سیبزمینی یخ میزنند و میپوسند. سیبزمینی برای رشد به هوای خنک نیاز دارد نه یخبندان شدید. بهترین دما برای رشد سیبزمینی بین 10 تا 20 درجه سلسیوس است. در مناطقی که زمستانهای خیلی سخت دارند، سیبزمینی را در بهار میکارند و قبل از شروع سرمای پاییز برداشت میکنند.
پرسش 3: چرا برگ بعضی درختان در پاییز میریزد؟ آیا این کار به آنها کمک میکند در سرما زنده بمانند؟
پاسخ: بله دقیقاً. درختانی که در مناطق سردسیری زندگی میکنند (مانند گردو و سیب)، در پاییز برگهای خود را میریزند. با این کار، آب کمتری از دست میدهند و نیازی ندارند مواد غذایی را به برگهای دور از ریشه برسانند. این یک روش هوشمندانه برای صرفهجویی در انرژی و محافظت از خود در برابر سرمای زمستان است. به این درختان «درختان خزانکننده»[6] میگوییم.
پاورقیها
1 گیاهان فصل خنک (Cool-season crops): گیاهانی که دمای پایین را بهتر از دمای بالا تحمل میکنند و دوره رشد اصلی آنها در بهار یا پاییز است.
2 غده (Tuber): بخش ضخیم و زیرزمینی ساقه که مواد غذایی در آن ذخیره میشود، مانند خود سیبزمینی.
3 مواد آلی (Organic matter): بقایای گیاهان و جانوران مرده که در خاک تجزیه شده و به تغذیه گیاهان کمک میکند.
4 یخ دائمی (Permafrost): لایهای از خاک یا سنگ که حداقل دو سال متوالی دمای آن زیر صفر درجه باقی میماند.
5 مالچ (Mulch): لایهای از مواد مانند کاه، برگ یا پلاستیک که روی خاک قرار میگیرد تا رطوبت را حفظ کند و دما را تنظیم نماید.
6 درختان خزانکننده (Deciduous trees): درختانی که هر سال در فصل پاییز برگهای خود را میریزند تا در زمستان انرژی کمتری مصرف کنند.