«از این ستاره»؛ سفری به دنیای شعرهای سلمان هراتی
سلمان هراتی که بود و چرا برای کودکان شعر میگفت؟
سلمان هراتی یکی از شاعرهای خوب و مهربان ایران بود. او در سال ۱۳۳۸ در یک روستای قشنگ به نام «دشتک» به دنیا آمد. سلمان هراتی شعرهای زیادی برای بزرگترها و همچنین برای کودکان سرود. مجموعهٔ شعر «از این ستاره» یکی از کتابهای معروف او برای کودکان است .
سلمان هراتی دوست داشت شعرهایش ساده باشد، مثل حرف زدن خود بچهها. او شعر را یک قصهٔ کوتاه میدانست که میتواند خنده، فکر و رویا را برای بچهها به ارمغان بیاورد. ویژگی مهم شعرهای او این است که پر از طبیعت است: درخت، کوه، باران، ستاره و گلها .
برای مثال، وقتی نام مجموعهاش را «از این ستاره» میگذارد، یعنی میخواهد با بچهها از دورترین و زیباترین چیزهای آسمان حرف بزند، اما طوری که انگار دارند دربارهٔ دوست صمیمیشان صحبت میکنند.
رمزهای پنهان در شعرهای ساده (رمزگانها در شعر او)
شاید فکر کنید شعر ساده یعنی راحت نوشته میشود. اما تحقیقهایی که روی شعرهای سلمان هراتی انجام شده نشان میدهد که پشت این سادگی، چیزهای قشنگی پنهان است. به این چیزهای قشنگ در دنیای دانش، «رمزگان» میگویند .
یعنی وقتی سلمان هراتی از باران حرف میزند، فقط دربارهٔ آب باران حرف نمیزند؛ بلکه میخواهد بگوید که باران مهربانی و پاکی است. یا وقتی از ستاره حرف میزند، فقط دربارهٔ یک نقطهٔ نورانی در آسمان حرف نمیزند؛ بلکه دربارهٔ آرزوها و رویاهای بچهها حرف میزند. در جدول زیر میتوانید چند نمونه از این نمادها را ببینید:
| عنصر طبیعت | معنای پنهان (رمزگان) | احساسی که به خواننده دست میدهد |
|---|---|---|
| باران | پاکی، زندگی، تازگی | احساس شادی و طراوت |
| ستاره | رویا، آرزو، روشنایی | حس امیدواری و شگفتی |
| درخت | ایستادگی، رشد، دوستی با زمین | احساس آرامش و قدرت |
به این ترتیب، سلمان هراتی با استفاده از این نمادهای ساده، شعرش را پر از معنا میکند، بدون اینکه از کلمههای سخت استفاده کند .
شعر مثل یک قصه: گفتوگو در شعرهای «از این ستاره»
یکی از راههایی که سلمان هراتی شعرهایش را برای بچهها جذاب میکند، گفتوگو است. او دوست دارد در شعرش حرف بزند، سوال بپرسد و جواب بشنود. به این کار، «منطق گفتوگومندی» میگویند .
فرض کنید شعری میخوانید که در آن، یک کودک با ماه آسمان حرف میزند. این طوری خوانندهٔ کوچولو احساس میکند که تنها نیست و میتواند با همهٔ دنیا دوست شود. این قالب قصهگونه (Narrative) به شعر کمک میکند تا مثل یک فیلم کوتاه در ذهن بچهها بماند.
مثال عملی: تصور کنید معلم از شما خواسته است یک داستان کوتاه بنویسید. اگر شبیه سلمان هراتی فکر کنید، به جای اینکه بنویسید «آسمان پر از ستاره بود»، مینویسید: «از این ستاره پرسیدم: چرا اینقدر میدرخشی؟ ستاره جواب داد: برای اینکه تو بتوانی آرزوهایت را ببینی». این همان راز قشنگ شعرهای «از این ستاره» است.
چرا خواندن این شعرها برای ما مفید است؟ (کاربرد عملی)
شاید بپرسید خواندن این شعرهای قدیمی چه فایدهای برای ما دانشآموزان امروزی دارد؟ فایدههای آن خیلی زیاد است:
- تقویت تخیل: وقتی شعر میخوانید، مغزتان مثل یک باغچه پر از گلهای رنگی میشود.
- یادگیری کلمات جدید و قشنگ: سلمان هراتی واژههای ساده را جوری کنار هم میچیند که یک کلمهٔ تکراری هم خستهکننده نیست.
- آشنایی با طبیعت: این شعرها به ما یادآوری میکنند که هوای پاک، درختان سبز و آسمان پرستاره چقدر ارزشمند هستند.
اگر تا حالا از خواندن یک کتاب شعر خسته شدهاید، پیشنهاد میکنم «از این ستاره» را امتحان کنید. شاید اولین باری که آن را میخوانید، احساس کنید که خودتان دارید با ستارهها حرف میزنید!
چالشهای مفهومی: چند سوال که شاید برایتان پیش بیاید
سوال ۱: چرا شعرهای سادهٔ سلمان هراتی اینقدر معروف شدهاند، مگر هر کسی نمیتواند ساده شعر بگوید؟
پاسخ: سادگی در شعر سلمان هراتی یک هنر است، نه یک ضعف. خیلی از شاعرها از کلمههای سخت و پیچیده استفاده میکنند تا نشان دهند باسواد هستند. اما سلمان هراتی نشان داد که میشود با سادهترین کلمهها، عمیقترین حرفها را زد. این کار مثل این است که یک قصهگوی ماهر، یک قصهٔ بلند و قطور را در چند جملهٔ کوتاه و شیرین برای شما تعریف کند.
سوال ۲: آیا خواندن شعرهای طبیعت برای بچههای شهرنشین که کمتر به طبیعت دسترسی دارند، فایده دارد؟
پاسخ: بله، شاید حتی بیشتر. بچههایی که در شهر زندگی میکنند، گاهی درخت و کوه را فقط در کتابها و عکسها میبینند. شعرهای سلمان هراتی مثل یک عینک جادویی عمل میکند که یک حیاط کوچک سیمانی را به یک باغ بزرگ تبدیل میکند. این شعرها به بچهها یاد میدهد که چطور زیبایی را حتی در یک گلدان کوچک روی پشتبام پیدا کنند.
سوال ۳: مگر شعرها باید حتماً «رمزگان» یا معنای پنهان داشته باشند؟ چرا نمیتوانیم فقط از ظاهر شعر لذت ببریم؟
پاسخ: قطعاً میتوانید از ظاهر شعر لذت ببرید و این کار بسیار خوبی است. اما شناخت «رمزگان» مثل پیدا کردن گنج در یک بازی است. شما اول از بازی لذت میبرید، اما وقتی راهنما (همان رمزگان) را پیدا کنید، لذت شما چند برابر میشود. سلمان هراتی طوری شعر گفته که هم برای لذت سطحی خوب است، هم برای کشف گنجینههای عمیقتر.
پاورقیها
[1] رمزگان (Codes): در ادبیات به نشانهها و نمادهایی گفته میشود که در پس ظاهر کلمات، معنای خاصی را منتقل میکنند. معادل انگلیسی آن Codes است.
[2] طبیعت (Nature): به محیط اطراف ما شامل درختان، کوهها، باران، حیوانات و آسمان گفته میشود که توسط انسان ساخته نشده است. معادل انگلیسی آن Nature است.
[3] گفتوگو (Dialogue): به حرف زدن دو یا چند نفر با یکدیگر در یک متن ادبی گفته میشود. معادل انگلیسی آن Dialogue است.
[4] ساختار روایی (Narrative Structure): به قالبی از نوشتن گفته میشود که در آن یک ماجرا یا داستان برای خواننده تعریف میشود. معادل انگلیسی آن Narrative Structure است.