قانون: شاهکار پزشکی ابنسینا
ابنسینا و کتاب قانون: پزشکی بر پایهٔ منطق
ابنسینا که نام کامل او «حسین بن عبدالله بن سینا» است، در سال ۳۵۹ هجری خورشیدی به دنیا آمد. او از کودکی بسیار باهوش بود و در ۱۰ سالگی قرآن را از حفظ داشت. کتاب «قانون در پزشکی»1 حاصل سالها اندیشه و تجربهٔ اوست. این کتاب به پنج بخش بزرگ (دفتر) تقسیم میشود. ابنسینا در این کتاب به جای استفاده از خرافات، از روش علمی استفاده کرد. او گفت که برای درمان یک بیماری، باید ابتدا علت آن را پیدا کنیم، درست مثل باز کردن قفل که بدون کلید مناسب باز نمیشود.
پنج دفتر قانون: از کالبدشناسی تا داروسازی
کتاب قانون از پنج دفتر (بخش) اصلی تشکیل شده است. در جدول زیر میتوانید ببینید هر دفتر دربارهٔ چیست و چه چیزهای مهمی در آن نوشته شده است:
| شمارهٔ دفتر | عنوان و موضوع اصلی | مثال از محتوا |
|---|---|---|
| دفتر یکم | کلیات علم پزشکی | تقسیم بیماریها به چهار نوع: گرم، سرد، خشک، تر |
| دفتر دوم | مفردات دارویی | خواص بیش از ۷۶۰ داروی گیاهی و معدنی |
| دفتر سوم | بیماریهای مخصوص (از سر تا پا) | بیماریهای مغز، چشم، گوش، سینه و شکم |
| دفتر چهارم | بیماریهای عمومی | تب، تومور، شکستگی، جراحات و زهرها |
| دفتر پنجم | داروهای ترکیبی (معجونها) | طرز ساخت و میزان مصرف شربتها و پمادها |
روش آزمایش داروها از نگاه ابنسینا
یکی از مهمترین بخشهای کتاب قانون، دستورالعمل آزمایش داروهاست. ابنسینا گفت که برای فهمیدن تأثیر یک دارو باید این مراحل را انجام داد:
- دارو باید روی بیماری خالص (بدون بیماری دیگر) آزمایش شود.
- دارو باید روی دو حالت متفاوت (مثلاً گرم و سرد) امتحان شود.
- تأثیر دارو باید همیشه یکسان باشد، نه گاهی خوب و گاهی بد.
- قدرت دارو باید با مقدار مصرف آن متناسب باشد: هرچه مقدار بیشتر، تأثیر قویتر.
برای مثال، ابنسینا توضیح میدهد که اگر کسی سرفهٔ خشک دارد، شربت عسل و گل ختمی (که خاصیت نرمکنندگی دارد) به او کمک میکند. اما اگر سرفه همراه با خلط غلیظ باشد، باید از داروهای خلطآور استفاده کرد.
بیماریهای اندامها: مثالی از دفتر سوم
در دفتر سوم قانون، ابنسینا بیماریهای مختلف هر اندام را جداگانه توضیح داده است. مثلاً دربارهٔ چشم، او هفده نوع بیماری مختلف را نام برده و برای هرکدام درمانی پیشنهاد کرده است. یکی از معروفترین بخشها، توضیح بیماری آب مروارید است. ابنسینا گفت که این بیماری مانند پردهای است که جلوی چشم را میگیرد و با یک عمل جراحی ظریف (فروکردن سوزن در چشم) میتوان آن را کنار زد. این روش قرنها در اروپا استفاده میشد.
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ دربارهٔ قانون ابنسینا
پاسخ: زیرا او در این کتاب قواعد و اصول کلی پزشکی را نوشته است، درست مثل یک قانون که همه باید از آن پیروی کنند. ابنسینا نشان داد که پزشکی فقط مجموعهای از نسخههای جداگانه نیست، بلکه علمی با پایههای منطقی و ثابت است.
پاسخ: بله، ابنسینا توضیحات دقیقی از استخوانها، ماهیچهها، رگها و اندامهای درونی بدن نوشته است. او ساختار مهرههای ستون فقرات، پردههای مغز و دریچههای قلب را در کتاب قانون شرح داده است. البته او بیشتر از تشریح حیوانات و مطالعهٔ کتابهای پیشینیان استفاده میکرد.
پاسخ: امروزه پزشکی پیشرفت زیادی کرده و بیشتر درمانهای کتاب قانون با روشهای جدید جایگزین شدهاند. اما برخی از اصول آن (مانند اهمیت مشاهده، دستهبندی بیماریها و آزمایش داروها) هنوز هم پایهٔ پزشکی مدرن هستند. همچنین در طب سنتی ایران و برخی کشورهای دیگر، هنوز از قانون ابنسینا استفاده میشود.
- کتاب قانون در پنج دفتر تنظیم شده و بیش از یک میلیون کلمه دارد.
- ابنسینا ۷۶۰ نوع داروی مفرد (گیاهی، معدنی و حیوانی) را شرح داده است.
- روش آزمایش داروهای ابنسینا، پایهگذار کارآزماییهای بالینی در جهان است.
- این کتاب تا ۳۰۰ سال پیش در دانشگاههای اروپا مثل «مونپلیه» و «لوون» تدریس میشد.
- ابنسینا اولین کسی بود که بیماری مننژیت2 (التهاب پردهٔ مغز) را از سایر بیماریهای مغز جدا کرد.
پاورقیها
1 قانون در پزشکی: نام کامل کتاب به زبان عربی «القانون فی الطب» است. معادل انگلیسی The Canon of Medicine. این کتاب مهمترین اثر ابنسینا در علم پزشکی است که در ۱۰۲۵ میلادی نوشته شده است.
2 مننژیت: نوعی بیماری عفونی که در آن لایههای محافظ اطراف مغز و نخاع (که مننژ نامیده میشوند، معادل انگلیسی Meninges) ملتهب میشوند. ابنسینا این بیماری را از تب معمولی و سردردهای ساده جدا کرد.