دایرةالمعارف: سفری در دنیای اطلاعات
دایرةالمعارف چیست و چه فرقی با کتابهای دیگر دارد؟
دایرةالمعارف مانند یک نقشهٔ بزرگ از دانش است. وقتی کتاب داستان میخوانیم، یک داستان از ابتدا تا انتها دارد، اما وقتی به سراغ دایرةالمعارف میرویم، میتوانیم هر صفحهای را که دوست داریم باز کنیم و دربارهٔ یک موضوع خاص اطلاعات به دست آوریم. برای نمونه، فرض کنید میخواهید بدانید خورشید چیست؟ در یک دایرةالمعارف، مدخل «خورشید» را پیدا میکنید و میخوانید: خورشید ستارهای است داغ و بزرگ که نور و گرمای زمین را فراهم میکند.
در یک کتاب داستان، همهٔ مطالب به هم پیوسته هستند، اما در دایرةالمعارف، هر مدخل1 (یعنی هر عنوان) مستقل است. همچنین دایرةالمعارف معمولاً اطلاعات را به ترتیب الفبایی یا موضوعی مرتب میکند تا یافتن مطلب آسان باشد. به همین دلیل، دانشآموزان برای انجام تحقیق و پروژههای درسی، از دایرةالمعارف استفاده میکنند.
انواع دایرةالمعارف: چاپی، دیجیتال و موضوعی
دایرةالمعارفها به شکلهای گوناگونی وجود دارند. برخی به صورت کتابهای چندجلدی چاپ میشوند، برخی روی لوحهای فشرده (سیدی) یا اینترنت قرار دارند. بعضی دایرةالمعارفها دربارهٔ همهٔ موضوعات صحبت میکنند (مانند دایرةالمعارف فارسی مصاحب) و بعضی فقط به یک حوزه اختصاص دارند، مانند دایرةالمعارف جانوران یا دایرةالمعارف فوتبال.
امروزه بسیاری از دانشآموزان از دایرةالمعارفهای آنلاین مانند ویکیپدیا2 استفاده میکنند. تفاوت مهم دایرةالمعارف دیجیتال با نوع چاپی در این است که میتوان خیلی سریع بین مدخلها جستوجو کرد و حتی فیلم و صدا هم به آن اضافه کرد. برای مثال، در یک دایرةالمعارف آنلاین دربارهٔ «نهنگ آبی» میتوانید صدای آواز خواندن نهنگ را هم بشنوید.
| نوع دایرةالمعارف | مزیتها | محدودیتها |
|---|---|---|
| چاپی (کتابی) | نیاز به برق ندارد، قابل اعتماد و ویرایششده توسط متخصصان | حجیم و سنگین، بهروزرسانی دشوار، هزینهٔ بالا |
| دیجیتال (آنلاین) | جستجوی سریع، بهروزرسانی مداوم، قابلیت چندرسانهای (فیلم، صدا) | نیاز به اینترنت، ممکن است اطلاعات نادرست توسط کاربران اضافه شود |
چگونه از دایرةالمعارف برای تحقیق مدرسه استفاده کنیم؟
فرض کنید معلم از شما خواسته دربارهٔ «آتشفشان» تحقیق کنید. اولین کار این است که جلد مناسب دایرةالمعارف را پیدا کنید (مثلاً دایرةالمعارف علوم زمین). سپس در نمایه یا فهرست الفبایی، به دنبال واژهٔ «آتشفشان» بگردید. در صفحهٔ مربوطه میخوانید: آتشفشان روزنهای در پوستهٔ زمین است که ماگما، گاز و خاکستر از آن بیرون میآید. همچنین ممکن است تصویری از فوران آتشفشان و جدول بزرگترین آتشفشانهای جهان را ببینید.
برای تکمیل تحقیق، میتوانید مدخلهای مرتبط مانند «گدازه»، «ماگما» و «زلزله» را هم بررسی کنید. با کنار هم قرار دادن این اطلاعات، یک تحقیق کامل و جذاب مینویسید. یادتان باشد: برخلاف جستجوی ساده در گوگل، اطلاعات دایرةالمعارف معمولاً توسط کارشناسان بررسی شده است، پس میتوانید به آن اعتماد کنید.
چالشهای مفهومی در کار با دایرةالمعارف
پاسخ: زیرا ممکن است سالها از چاپ آن گذشته باشد. مثلاً اگر دایرةالمعارفی در سال 2000 چاپ شده باشد، دربارهٔ تلفنهای هوشمند که بعد از آن ساخته شدهاند، چیزی نمینویسد. به همین دلیل بهتر است از دایرةالمعارفهای بهروز یا نسخهٔ دیجیتال استفاده کنیم.
پاسخ: نه همیشه. دایرةالمعارفهای معروف و معتبر توسط گروهی از متخصصان نوشته و بازبینی میشوند، اما ممکن است اشتباهات کوچکی هم داشته باشند. بهترین کار این است که یک مطلب را از دو منبع مختلف چک کنید.
پاسخ: چون دایرةالمعارف به ثبت دانش و واقعیتهای علمی، تاریخی و جغرافیایی میپردازد، نه داستانهای ساختهی ذهن. برای خواندن داستان باید به سراغ کتاب داستان یا رمان بروید.
نگاهی به چند فرمول ساده در دایرةالمعارف علوم
در برخی دایرةالمعارفهای علمی، ممکن است با فرمولهای ریاضی یا فیزیک ساده روبرو شوید. این فرمولها به درک بهتر پدیدهها کمک میکنند. برای نمونه، فرمول محاسبهٔ سرعت:
در این فرمول $v$ سرعت، $s$ مسافت و $t$ زمان است. مثلاً اگر خودرویی $120$ کیلومتر را در $2$ ساعت طی کند، سرعت آن برابر است با:
یعنی $60$ کیلومتر بر ساعت. دیدن چنین فرمولهایی در دایرةالمعارف، علم را شیرینتر و کاربردیتر میکند.
پاورقیها
1مدخل: در دایرةالمعارف به هر عنوان یا واژهای که توضیح آن داده میشود، مدخل میگویند. معادل انگلیسی آن Entry است.
2ویکیپدیا: یک دایرةالمعارف آنلاین بزرگ و رایگان که هر کسی میتواند در نوشتن و ویرایش آن مشارکت کند. معادل انگلیسی آن Wikipedia است.
سایر واژگان: «ماگما» به مواد مذاب درون زمین گفته میشود (انگلیسی: Magma). «گدازه» به ماگمایی میگویند که از آتشفشان بیرون میریزد (انگلیسی: Lava).