علیاکبر دهخدا؛ دانشمند، لغتشناس و نویسندهٔ ایرانی
زندگی و زمانهٔ دهخدا
علیاکبر دهخدا در سال 1258 خورشیدی (اواخر قرن سیزدهم هجری قمری) در تهران به دنیا آمد. پدرش را در کودکی از دست داد، اما مادرش او را با عشق بزرگ کرد. دهخدا درس را در مدرسهٔ علوم سیاسی تهران خواند و سپس به خارج از کشور سفر کرد. او در کشورهای مختلف مانند اتریش و ترکیه زندگی کرد و با فرهنگ ملل دیگر آشنا شد.
زمان دهخدا، دورهٔ پرتلاطمی در تاریخ ایران بود. مردم برای آزادی و قانون تلاش میکردند. دهخدا با نوشتن مقالههای تند و آگاهکننده در روزنامهٔ «صور اسرافیل» (به مدیر مسئولی میرزا جهانگیرخان شیرازی) به این جنبش کمک کرد. او در نوشتههایش با نام مستعار «دخو» [1] مقاله مینوشت. یکی از معروفترین نوشتههای او مجموعهٔ «چرند و پرند» نام دارد که با زبانی طنزآمیز، مشکلات جامعه را بازگو میکرد.
لغتنامهٔ دهخدا؛ یک گنجینهٔ بزرگ از واژههای فارسی
مهمترین اثر دهخدا، «لغتنامه» است. این کتاب مانند یک رایانهٔ بزرگ است که معنی دهها هزار واژه را به فارسی ساده توضیح داده است. دهخدا بیش از 40 سال از عمر خود را صرف جمعآوری این لغتنامه کرد. او این واژهها را از کتابهای کهن فارسی، شعرهای شاعران بزرگ مانند فردوسی، سعدی و حافظ، و حتی از زبان مردم عادی جمع کرده بود. برای نمونه، اگر بخواهید معنی کلمهٔ «آب» را بدانید، دهخدا در لغتنامهٔ خود توضیح میدهد که «آب» مایعی است که همهٔ جانداران به آن نیاز دارند و شعرهای زیبایی هم دربارهٔ آن نوشته شده است.
روش کار دهخدا در لغتشناسی مانند یک کارآگاه
دهخدا برای نوشتن لغتنامه از روشی جالب استفاده میکرد که شبیه به کار یک کارآگاه است. او ابتدا واژه را در کتابهای قدیمی جستجو میکرد، سپس همهٔ معانی و کاربردهای آن را روی برگههای کوچک یادداشت مینمود. به این برگهها «فیش» [2] میگویند. سرانجام دهخدا بیش از 3 میلیون فیش (یادداشت) جمع کرد که با حوصله فراوان آنها را مرتب نمود. پس از مرگ دهخدا، دانشگاه تهران این فیشها را جمعآوری و کتاب لغتنامه را در 15 جلد بزرگ منتشر کرد.
| فعالیت | دهخدا چگونه انجام داد؟ | مشابه آن در زندگی دانشآموز |
|---|---|---|
| جستجوی واژه | خواندن صدها کتاب کهن فارسی | استفاده از فرهنگ لغت برای تکالیف مدرسه |
| یادداشتبرداری | نوشتن بیش از 3 میلیون فیش (کارت یادداشت) | یادداشت لغتهای جدید در دفترچهٔ مخصوص |
| مرتبسازی | چیدن فیشها به ترتیب الفبا | مرتب کردن کلمات بر اساس حرف اول |
کاربرد عملی لغتنامهٔ دهخدا در مدرسه و خانه
لغتنامهٔ دهخدا فقط مال کتابخانههای بزرگ نیست؛ دانشآموزان نیز میتوانند از آن استفاده کنند. اگر هنگام خواندن یک متن کهن مانند «شاهنامه» یا «گلستان سعدی» به واژهٔ ناآشنایی برخوردید، میتوانید سراغ لغتنامهٔ دهخدا بروید. در آنجا علاوه بر معنی، نمونهٔ بیت یا جملهٔ دیگری از همان کتاب نیز آورده شده است. همچنین نویسندگان، شاعران و پژوهشگران برای نوشتن مقالهها و کتابهای خود از این لغتنامه به عنوان یک مرجع اصلی کمک میگیرند. حتی هوش مصنوعی امروزی [3] برای یادگیری زبان فارسی از آثاری مانند لغتنامهٔ دهخدا تغذیه میشود.
فرمول بالا به زبان ریاضی نشان میدهد که ارزش هر مدخل در لغتنامهٔ دهخدا برابر است با مجموع معنی، مثال و ریشهٔ آن واژه. این سه بخش با هم باعث میشوند یک کلمه به خوبی فهمیده شود.
چالشهای مفهومی در کار دهخدا
پرسش 1: چرا دهخدا مجبور شد خودش همهٔ کارها را انجام بدهد؟ مگر قبلاً کسی لغتنامه ننوشته بود؟
پاسخ: پیش از دهخدا، فرهنگهای لغت کوچکی وجود داشت، اما هیچکدام کامل نبودند. بیشتر آنها فقط معنی کوتاه مینوشتند و مثال یا ریشهٔ تاریخی واژه را نمیآوردند. دهخدا تصمیم گرفت نخستین لغتنامهٔ جامع فارسی را تألیف کند که تمام نیازهای یک پژوهشگر را برطرف سازد. این کار بسیار بزرگ بود و مانند ساختن یک بنای عظیم، زمان و تلاش زیادی نیاز داشت.
پرسش 2: آیا دهخدا در طول 40 سال کار مداوم با مشکلی روبرو شد؟
پاسخ: بله، مشکلات زیادی وجود داشت. گاهی کاغذ برای نوشتن فیشها پیدا نمیشد. گاهی جنگ و آشوب در کشور، رفت و آمد او را برای دسترسی به کتابخانهها سخت میکرد. همچنین بسیاری از کتابهای کهن در دسترس نبودند یا پراکنده بودند. دهخدا با پشتکار بسیار، حتی در سفرهایش به خارج از کشور، برای جمعآوری واژهها تلاش میکرد. او مانند یک کوه در برابر سختیها ایستادگی کرد.
پرسش 3: آیا دهخدا فقط لغتنامه نوشت یا کارهای دیگری هم انجام داد؟
پاسخ: دهخدا فقط لغتشناس نبود. او یک نویسندهٔ توانمند، شاعر، روزنامهنگار و حتی سیاستمدار بود. مدتی به عنوان نمایندهٔ مجلس شورای ملی [4] فعالیت کرد. او همچنین کتابهای مهمی را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرد. از جملهٔ این ترجمهها میتوان به کتاب «اشباح» اثر «مولیر» (نویسندهٔ فرانسوی) اشاره کرد. دهخدا با تمام این فعالیتها، باز هم فرصت میکرد تا روی لغتنامه کار کند.
پاورقی
[1] دخو: نام مستعار دهخدا در برخی نوشتههای طنزآمیز. معادل انگلیسی آن Pen name به معنی «نام قلمی» است.
[2] فیش: برگه یا کارت کوچکی که روی آن یادداشت مینویسند. معادل انگلیسی Index card.
[3] هوش مصنوعی: شاخهای از دانش رایانه که به ماشینها توانایی یادگیری و حل مسئله میدهد. معادل انگلیسی Artificial Intelligence (AI).
[4] مجلس شورای ملی: نام مجلس قانونگذاری ایران در دورهٔ قاجار و پهلوی (پیش از انقلاب اسلامی). معادل انگلیسی National Consultative Assembly.
[5] لغتشناسی: علمی که به بررسی واژهها، معنی و تاریخچهٔ آنها میپردازد. معادل انگلیسی Lexicography.