دارالفنون تبریز: نخستین مدرسهٔ سبک نوین در آذربایجان و نقش آن در آموزش ایرج میرزا
دارالفنون تبریز چه بود و چه تفاوتی با مکتبخانههای قدیم داشت؟
در گذشتههای دور، بیشتر کودکان ایرانی در محلهایی به نام «مکتبخانه» درس میخواندند. در مکتبخانه، معمولاً یک آقا یا خانم به چند کودک، خواندن قرآن و نوشتن با قلم نی را آموزش میداد. اما مدرسهٔ دارالفنون تبریز مانند مدرسههای امروزی بود؛ یعنی دانشآموزان در کلاسهای جداگانه، درسهای گوناگونی مثل ریاضی، علوم، جغرافی و زبان فرانسه میخواندند. این مدرسه حدود سال «۱۲۹۹ هجری قمری» (دوران قاجار) در شهر تبریز ساخته شد.
برای درک بهتر، مکتبخانه را مانند یک اتاق کوچک تصور کنید که در آن همهٔ بچهها با سنهای مختلف دور هم مینشینند و فقط یک یا دو کتاب را میخوانند. اما دارالفنون تبریز مانند یک مدرسهٔ بزرگ و رنگارنگ بود که هر کلاس، تختهسیاه، نیمکت و معلم مخصوص خود را داشت. این تنوع، یادگیری را برای دانشآموزان جذابتر میکرد.
ایرج میرزا که بود و چرا تحصیل در این مدرسه برای او مهم بود؟
ایرج میرزا، فرزند شاهزادهٔ قاجار بود. او بعدها به یکی از بزرگترین شاعرهای ایران تبدیل شد. ایرج میرزا در کودکی، مانند بسیاری از کودکان خانوادههای اشرافی، ابتدا در خانه و نزد معلمان خصوصی درس خواند. اما خانوادهاش او را به دارالفنون تبریز فرستادند تا دانشهای جدید را بیاموزد. او در این مدرسه، با درسهایی مانند حساب (همان ریاضیات ابتدایی)، جغرافیا و زبان فرانسه آشنا شد.
تصور کنید شما در مدرسهٔ خودتان، درس علوم را با آزمایشگاه و نقشهٔ جهان را با کرهٔ جغرافیا یاد میگیرید. در آن زمان، بسیاری از کودکان چنین امکاناتی نداشتند. اما ایرج میرزا در دارالفنون تبریز توانست این فرصت را به دست آورد. همین موضوع بعدها به او کمک کرد تا در شعرهایش از واژههای تازه و علمی استفاده کند و شعرهایی ساده و روان برای مردم بنویسد.
درسها و روشهای آموزشی در دارالفنون تبریز چگونه بود؟
در دارالفنون تبریز، مانند مدرسههای امروزی، درسهای گوناگونی تدریس میشد. معلمان از تخته سیاه و گچ استفاده میکردند و دانشآموزان را تشویق مینمودند که سوال بپرسند. برخی از درسها عبارت بودند از: حساب و هندسه، تاریخ و جغرافیا، علوم طبیعی (مثل شناخت گیاهان و جانوران)، زبان فارسی و عربی و همچنین زبان فرانسه. در آن زمان، یادگیری زبان فرانسه بسیار مهم بود زیرا بسیاری از کتابهای علمی و پزشکی به این زبان نوشته میشدند.
| نوع آموزش | درسهای اصلی | امکانات | مکتبخانه (قدیم) | قرآن، نوشتن با قلم نی، چند شعر قدیمی | تخته و گچ ساده، نور کم، چند کتاب دستنویس | دارالفنون تبریز (نوین) | حساب، هندسه، جغرافیا، علوم، فارسی، عربی، فرانسه | تخته سیاه، نقشه، کرهٔ جغرافیا، کتابهای چاپی، آزمایشگاه ساده |
|---|
تأثیر دارالفنون تبریز بر پیشرفت علمی و فرهنگی ایران
مدرسهٔ دارالفنون تبریز، مانند چراغی بود که در شمال غرب ایران روشن شد. بسیاری از دانشآموزان این مدرسه بعدها پزشک، مهندس، معلم یا شاعر شدند. یکی از مهمترین تأثیرهای این مدرسه، آشنایی ایرانیان با روشهای نوین آموزشی و علوم روز دنیا بود. به کمک این مدرسه، کتابهای علمی زیادی به فارسی ترجمه شد و معلمان توانستند روشهای بهتری برای تدریس ابداع کنند.
برای مثال، پیش از افتتاح دارالفنون تبریز، اگر کسی میخواست پزشکی یا ستارهشناسی جدید بیاموزد، باید به کشورهای دیگر سفر میکرد. اما پس از تأسیس این مدرسه، بسیاری از این علوم در داخل ایران تدریس میشد. این موضوع باعث شد تا کودکان و نوجوانان بیشتری بدون سفر به خارج از کشور، دانشهای روز را یاد بگیرند.
پرسشهای چالشی و پاسخ آنها
پرسش ۱: چرا با وجود مدرسهٔ دارالفنون در تهران، باز هم نیاز به ساختن دارالفنون در تبریز بود؟
پاسخ: تهران پایتخت ایران بود و دارالفنون تهران در سال ۱۲۳۰ خورشیدی ساخته شد. اما تبریز یکی از بزرگترین شهرهای ایران و مرکز ارتباط با کشورهای اروپایی (مانند روسیه و فرانسه) بود. مردم آذربایجان نیز به دانش جدید نیاز داشتند. به همین دلیل، بزرگان تبریز تصمیم گرفتند مدرسهٔ مشابهی در شهر خود بسازند تا کودکان تبریز مجبور نباشند برای تحصیل به تهران یا خارج از کشور بروند.
پرسش ۲: آیا دختران هم میتوانستند در دارالفنون تبریز درس بخوانند؟
پاسخ: خیر، در آن دورهٔ تاریخی (دوران قاجار)، بیشتر مدرسههای نوین مانند دارالفنون، تنها به پسران اختصاص داشت. دختران معمولاً در خانه یا مکتبخانههای خصوصی دخترانه تحصیل میکردند. اما به تدریج با تلاش روشنفکرانی مانند میرزا حسن رشدیه و دیگران، مدرسههای دخترانه نیز در ایران ساخته شد.
پرسش ۳: چه فرمول یا قانون ریاضی در دارالفنون تبریز تدریس میشد که برای دانشآموزان دبستانی قابل درک باشد؟
پاسخ: یکی از درسهای پایه، محاسبهٔ مساحت مستطیل بود. معلم به دانشآموزان میآموخت که اگر طول یک مستطیل $a$ و عرض آن $b$ باشد، مساحت آن برابر است با $S = a \times b$. برای نمونه، اگر طول یک زمین بازی $10$ متر و عرض آن $5$ متر باشد، مساحت آن $10 \times 5 = 50$ متر مربع میشود. این یک قانون ساده و کاربردی بود که هنوز هم در مدرسهها تدریس میشود.
پاورقیها
1 دارالفنون: واژهای فارسی به معنی «خانهٔ دانشها». معادل انگلیسی آن «Polytechnic» است که به مدرسهای گفته میشود که در آن علوم و مهارتهای گوناگون تدریس میشود.
2 ایرج میرزا: (زادهٔ ۱۲۵۳ خورشیدی - درگذشتهٔ ۱۳۰۴ خورشیدی) از شاعران بزرگ دورهٔ قاجار و پهلوی که به سادگی شعر و طنز شهرت دارد. معادل انگلیسی عنوان شاعر او «Poet» است.
3 مکتبخانه: محل قدیمی آموزش کودکان که معمولاً در خانهٔ معلم یا مسجد برگزار میشد. معادل انگلیسی آن «Traditional school» یا «Maktab» است.