نظامی گنجهای (گنجوی): شاعر و داستانسرای ایرانی قرن ششم هجری
زندگی نظامی گنجهای: شاعری از شهر گنجه
نظامی در حدود سال 535 هجری قمری (قمری) در شهر گنجه به دنیا آمد. گنجه شهری بود در منطقهٔ قفقاز (بخش کوهستانی میان دریای سیاه و دریای خزر). امروزه گنجه در کشور جمهوری آذربایجان قرار دارد. پدرش «یوسف» و مادرش «رئیسالسادات» نام داشت. نظامی در همان شهر گنجه دانشهای گوناگون مانند ستارهشناسی، پزشکی و فلسفه را آموخت. او بیشتر عمر خود را در گنجه گذراند و جز یک سفر کوتاه، هرگز شهرش را ترک نکرد.
نظامی شاعری داستانسرا بود، یعنی شعرهایش مانند یک داستان بلند و شیرین است. او برای پادشاهان زمان خود شعر میگفت، اما هرگز شاعر درباری نشد و زندگی سادهای داشت. نظامی در سال 605 هجری قمری درگذشت و در همان شهر گنجه به خاک سپرده شد. آرامگاه او امروزه یکی از جاهای دیدنی کشور جمهوری آذربایجان است.
پنج گنج: پنج داستان زیبا در قالب شعر
نظامی پنج منظومهٔ بلند سروده که به «پنج گنج» یا «خمسهٔ نظامی»[1] شهرت دارد. این پنج کتاب، هرکدام یک داستان عاشقانه، پهلوانی یا اندرزگونه است. برای آن که بهتر با این پنج گنج آشنا شوید، به جدول زیر نگاه کنید:
| نام منظومه | موضوع اصلی | یک نمونه از داستان |
|---|---|---|
| مخزنالاسرار | اندرز و پند اخلاقی | گنجینهٔ رازها و داستانهای کوتاه پندآموز |
| خسرو و شیرین | عاشقانه و پهلوانی | داستان عشق خسرو پرواز (شاه ایران) به شیرین |
| لیلی و مجنون | عاشقانه و غمانگیز | داستان عشق قیس (مجنون) به لیلی در بیابان |
| هفت پیکر | افسانه و رنگها | داستان بهرام گور و هفت عروسک در هفت گنبد به هفت رنگ |
| اسکندرنامه | حماسی و فلسفی | داستان فتوحات و سفرهای اسکندر مقدونی |
مثلاً در داستان «خسرو و شیرین» نظامی چنان زیبا از عشق صحبت میکند که خواننده احساس میکند خودش در آن داستان است. یا در «لیلی و مجنون» عشق نافرجام دو جوان را چنان غمگین و شیرین روایت میکند که پس از هزار سال هنوز مردم آن را میخوانند.
$ \text{داستان خوب} = \text{عشق} + \text{غم} + \text{پهلوانی} + \text{شعر زیبا} $
نظامی این چهار جزء را چنان در هم میآمیخت که داستانهایش جاودانه شدند.
مثال ملموس: قصهای از لیلی و مجنون برای دانشآموزان
فرض کنید دوست صمیمی شما به شهر دیگری نقل مکان کند و شما دیگر نتوانید او را ببینید. دلتنگی شما همان احساسی است که «مجنون» در داستان نظامی دارد. مجنون نامش «قیس» بود و عاشق دختری به نام «لیلی». اما پدر لیلی اجازهٔ ازدواج نداد. قیس از غم عشق به بیابان رفت و با حیوانات همنشین شد. مردم او را «مجنون» یعنی دیوانه نامیدند. نظامی این قصه را در بیش از 4500 بیت (هر بیت دو مصراع) شعر سروده است. وقتی شما این شعرها را میخوانید، انگار فیلمی غمگین و زیبا در ذهنتان ساخته میشود.
سبک ویژهٔ نظامی در شعر فارسی
پیش از نظامی، بیشتر شاعران قصیده[2] میسرودند؛ یعنی شعری بلند برای ستایش پادشاهان. اما نظامی شیوهٔ تازهای به نام «داستانسرایی مثنوی»[3] رواج داد. او در سبک خود از ویژگیهای زیر بهره میبرد:
- استفاده از تشبیههای ساده و زیبا، مثلاً «لب شیرین مانند شکّر»
- به کار بردن گفتوگو میان شخصیتها (مثل نمایشنامه)
- توجه به جزئیات صحنه و لباس و خوراک شخصیتها
- آمیختن غم و شادی در داستان
به همین دلیل، بسیاری از شاعران پس از نظامی از او پیروی کردند و «جوابِ خمسه»[4] سرودند؛ یعنی به تقلید از پنج گنج نظامی، پنج منظومهٔ دیگر آفریدند.
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ دربارهٔ نظامی
پرسش ۱: چرا نظامی را «پیشوای داستانسرایی» مینامند؟
پاسخ: زیرا پیش از نظامی، داستانهای بلند و پرماجرا به نثر (نه به شعر) نوشته میشد. نظامی نشان داد که میتوان داستانی عاشقانه و پرهیجان را در قالب شعر مثنوی و با زبانی ساده و روان سرود. او راه را برای شاعران بعدی مانند امیرخسرو دهلوی، جامی و حتی حافظ باز کرد.
پرسش ۲: آیا نظامی تنها شعر عاشقانه میسرود؟
پاسخ: نه. در «مخزنالاسرار» بیشتر اندرزهای اخلاقی و پندهای حکیمانه دارد. در «اسکندرنامه» نیز از فلسفه و حکومت داری و جنگاوری صحبت میکند. نظامی تنها شاعر عاشقانه نیست؛ او شاعری حکیم، ستارهشناس و دانای زمان خود بود.
پرسش ۳: چرا امروز هم باید شعر نظامی را خواند؟
پاسخ: چون شعرهای نظامی مانند یک مدرسهٔ بزرگ اخلاق و عشق و زندگی است. او به ما یاد میدهد که در برابر سختیها صبور باشیم، به دیگران محبت کنیم و از خیالپردازی زیبا نترسیم. علاوه بر این، شعرهای او واژگان فارسی را غنی و زیبا کرده است.
پاورقیها
- خمسهٔ نظامی: به پنج منظومهٔ بلندی گفته میشود که نظامی به نامهای «مخزنالاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه» سروده است. «خمسه» در عربی به معنای «پنجتایی» است. (معادل انگلیسی: Khamsa of Nizami)
- قصیده: نوعی شعر بلند و یکقافیه که شاعران معمولاً برای ستایش پادشاهان یا بیان اندوه و حکمت میسرودند. (معادل انگلیسی: Qasida)
- مثنوی: قالبی از شعر فارسی که هر بیت آن دو مصراع جداگانه دارد و هر بیت قافیهٔ جداگانهای دارد. مثنوی برای داستانسرایی بسیار مناسب است. (معادل انگلیسی: Masnavi)
- جوابِ خمسه: سرودن پنج منظومه به سبک و وزن و موضوع خمسهٔ نظامی توسط شاعران دیگر. مشهورترین آنها «خمسهٔ امیرخسرو دهلوی» است. (معادل انگلیسی: Answer to Khamsa)