تاریخ بلعمی: ترجمه و تألیف فارسی تاریخ طبری به قلم ابوعلی بلعمی
تاریخ طبری چیست و چرا بلعمی آن را ترجمه کرد؟
«تاریخ طبری» کتابی بسیار بزرگ به زبان عربی است که محمد بن جریر طبری، دانشمند بزرگ ایرانی، آن را نوشت. این کتاب مانند یک دایرةالمعارف از رویدادهای جهان از آغاز آفرینش تا سال 915 میلادی است. اما زبان عربی برای همهٔ مردم ایران در آن زمان ساده نبود. ابوعلی بلعمی که وزیر دانشمند سامانیان1 بود، تصمیم گرفت این کتاب گرانقدر را به فارسی روان برگرداند تا همه بتوانند از آن استفاده کنند. او کار ترجمه را در سال 963 میلادی (حدود 1100 سال پیش) آغاز کرد.
ابوعلی بلعمی؛ وزیری که نویسنده شد
ابوعلی بلعمی تنها یک مترجم نبود؛ او بخشهایی از کتاب را تغییر داد، توضیحاتی به آن افزود و گاهی داستانهای طولانی را کوتاه کرد. به همین دلیل به این کتاب «تألیف» میگویند نه فقط «ترجمه». برای نمونه، وقتی تاریخ طبری دربارهٔ پادشاهان ایران باستان مانند جمشید یا ضحاک صحبت میکند، بلعمی آنها را با داستانهای فارسی قدیم (شاهنامهٔ فردوسی هم بعدها همین داستانها را سرود) همراه میکند.
تفاوت تاریخ طبری و تاریخ بلعمی در یک نگاه
| ویژگی | تاریخ طبری (نسخهٔ عربی) | تاریخ بلعمی (نسخهٔ فارسی) |
|---|---|---|
| زبان | عربی | فارسی ساده (با واژههای کهن) |
| حجم | بسیار زیاد (چند جلد) | کوتاهتر و گزیدهشده |
| توضیحات اضافه | کمتر (بیشتر روایت مستقیم) | دارد (بلعمی نظر خود را هم افزوده) |
| مخاطب | دانشمندان و عربزبانان | همهٔ مردم ایرانی (از جمله کودکان و بزرگان) |
یک مثال ملموس از تاریخ بلعمی برای دانشآموز ابتدایی
فرض کنید میخواهید داستان حضرت آدم را برای دوست کوچکتان بگویید. تاریخ طبری این داستان را خیلی بلند و با جزئیات زیاد عربی نوشته است. اما بلعمی آن را به فارسی روان کوتاه میکند: «آدم را از خاک بیافرید و فرشتگان گفتند سجده کنید. همه سجده کردند جز ابلیس که سرپیچی نمود.» شما به راحتی میتوانید این جمله را بفهمید و برای دیگران تعریف کنید. این کار بلعمی مثل این است که یک مقالهٔ سخت دانشگاهی را به زبانی ساده برای دانشآموزان دبستان بازنویسی کنیم.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پرسش ۱: آیا تاریخ بلعمی همان تاریخ طبری است یا کتابی جداست؟
پاسخ: کتابی جدا اما برگرفته از تاریخ طبری است. بلعمی کتاب را ترجمه و تلخیص کرد و بخشهایی را به سلیقهٔ خود افزود. پس نمیتوان گفت کاملاً همان است، بلکه «نسخهٔ فارسیِ بازنویسی شده» نام میگیرد.
پرسش ۲: چرا بعضی داستانهای تاریخ بلعمی با کتابهای دیگر فرق دارد؟
پاسخ: چون بلعمی گاهی از منابع شفاهی یا داستانهای ایرانی که نزد مردم رایج بود استفاده کرد. در آن زمان کتابهای زیادی به فارسی نبود و بلعمی برای جذابتر شدن کتاب، روایتهای محلی را هم وارد کرد.
پرسش ۳: آیا تاریخ بلعمی برای یادگیری زبان فارسی قدیم مناسب است؟
پاسخ: بله، بسیار مناسب است. این کتاب یکی از کهنترین نمونههای نثر فارسی دری2 است. کلمات و جملههای آن سادهتر از کتابهای همدورهٔ خود است و برای آشنایی با فارسی هزار سال پیش عالی میباشد.
چگونه تاریخ بلعمی به دست ما رسیده است؟
نسخهٔ اصلی تاریخ بلعمی مانند بسیاری از کتابهای قدیمی از بین رفته بود، اما خوشبختانه چندین نسخهٔ خطی در کتابخانههای ایران، ترکیه و اروپا پیدا شده است. دانشمندان این نسخهها را مقایسه و تصحیح کردند و امروز میتوانیم نسخهٔ چاپی آن را بخوانیم. هر صفحه از این کتاب مانند یک سفر در زمان است که ما را به دوران سامانیان1 میبرد، زمانی که دانشمندان تلاش میکردند فارسی را به یک زبان علمی تبدیل کنند.
- تاریخ بلعمی نخستین ترجمهٔ فارسی مهم از تاریخ طبری است که به قلم ابوعلی بلعمی در حدود 1100 سال پیش نوشته شد.
- این کتاب زبان عربی را به فارسی ساده تبدیل کرد و داستانهای پیامبران و پادشاهان ایران را برای همه قابل فهم ساخت.
- تفاوت اصلی تاریخ بلعمی با تاریخ طبری در زبان، حجم، و افزودن توضیحات تازه توسط بلعمی است.
- امروزه نسخههای تصحیحشدهٔ این کتاب در دسترس علاقهمندان به تاریخ و زبان فارسی است.
پاورقی
1 سامانیان: نام یک دودمان ایرانی که در سدههای چهارم و پنجم هجری (حدود 900 تا 1000 میلادی) در خراسان و ماوراءالنهر (بخارا و سمرقند امروزی) فرمانروایی میکردند و از زبان و ادب فارسی پشتیبانی مینمودند. (معادل انگلیسی: Samanid dynasty)
2 فارسی دری: گویشی از زبان فارسی که در سدههای سوم تا پنجم هجری در شرق ایران رواج داشت و پایهٔ زبان فارسی امروزی است. (معادل انگلیسی: Dari Persian)
واژهٔ تخصصی: مترجم (Translator) – کسی که نوشتهای را از زبانی به زبان دیگر برمیگرداند. بلعمی هم یک مترجم بود، اما چون مطلب را تغییر داد به او «مؤلف» (Author) نیز میگویند.