آشنایی با شیخ محمود شبستری: شاعر و عارف نامدار ایرانی
۱. زندگی شیخ محمود شبستری: عارفی از شهر شبستر
شیخ محمود شبستری حدود سال ۱۲۵۰ میلادی (دورهای نزدیک به ۶۵۰ سال پیش) در روستایی به نام «شبستر» در نزدیکی شهر تبریز به دنیا آمد. به همین دلیل او را «شبستری» مینامند، یعنی «اهل شبستر». دوران زندگی او پر از رویدادهای بزرگ تاریخی بود؛ از جمله حملهٔ مغولان به ایران و شهرهای بزرگ مانند بغداد.
شیخ محمود بیشتر عمر خود را در تبریز گذراند. تبریز در آن روزگار شهری بسیار مهم و پایتخت حکمرانان مغول بود. در چنین فضایی، مکتبها و اندیشههای گوناگون با هم درگیر بودند. شبستری برای یافتن آرامش و پاسخ به پرسشهای ذهنی خود، به عرفان (یعنی شناخت باطن و قلب دین) روی آورد. او به جای درگیری با مسائل روزمره، به تفکر دربارهٔ خدا و هستی پرداخت.
۲. اثر جاویدان «گلشن راز» و دلیل نگارش آن
مهمترین کتابی که از شیخ محمود شبستری به یادگار مانده، «گلشن راز» نام دارد. «گلشن» یعنی باغ گل و «راز» یعنی چیزی که پنهان است و همه نمیدانند. پس «گلشن راز» به معنای «باغ رازها» یا «باغ گل اسرار» است.
این کتاب به صورت پرسش و پاسخ نوشته شده است. داستان از این قرار است که فردی عارف به نام «امیر حسین هروی» که در شهر هرات (افغانستان امروزی) زندگی میکرد، چند پرسش دشوار برای عالمان تبریز فرستاد. دوستان شبستری از او خواستند تا به این پرسشها جواب بدهد. او ابتدا پاسخها را به صورت خلاصه فرستاد، اما بعداً آنها را به شکل یک کتاب زیبا و مفصل درآورد که همان «گلشن راز» است.
بیشتر پرسشها دربارهٔ مفاهیم عمیق عرفانی بود؛ مثلاً اینکه «تفکر واقعی چیست؟» یا «چگونه انسان به خدا نزدیک میشود؟».
۳. درک مفاهیم ساده در شعرهای عرفانی شبستری
ممکن است فکر کنید شعرهای عرفانی خیلی دشوار و پیچیده هستند. اما شبستری تلاش کرده مفاهیم عمیق را با مثالهای ساده و قابل لمس برای همه بیان کند. در جدول زیر به چند مفهوم کلیدی در اندیشهٔ او اشاره میکنیم:
| مفهوم عرفانی | توضیح به زبان ساده |
|---|---|
| تفکر (اندیشه کردن) | یعنی انسان سفر در خودش را شروع کند و به این فکر کند که از کجا آمده و به کجا میرود. |
| وحدت وجود | این باور که تمام هستی از یک حقیقت واحد (خدا) سرچشمه گرفته و همه چیز جلوهای از اوست. |
| سیر و سلوک | مسیری که انسان برای پاک کردن دل و نزدیک شدن به خدا طی میکند. |
شیخ محمود معتقد بود که انسان مانند «جهان کوچک» (میکروکاسم) است. یعنی تمام ویژگیها و اسرار جهان بزرگ در وجود انسان نهفته است. اگر ما خودمان را خوب بشناسیم، میتوانیم خدا و جهان را هم بهتر بشناسیم.
۴. چرا باید «گلشن راز» را یکی از گنجینههای ادبیات فارسی بدانیم؟
کتاب «گلشن راز» حدود ۱۰۰۰ بیت (یعنی حدود ۱۰۰۰ سطر شعر) دارد. این کتاب خیلی زود در میان مردم ایران و حتی در کشورهای دیگر مثل هند و ترکیه معروف شد. یکی از دلایل محبوبیت آن این است که شبستری توانسته مسائل پیچیدهٔ فلسفی و عرفانی را خیلی فشرده و روان توضیح دهد.
این کتاب آنقدر ارزشمند است که بیش از ۳۵ شرح و تفسیر بر روی آن نوشته شده است. یعنی عالمان دیگر آمدند و بیتبهبیت آن را توضیح دادند تا مردم بیشتر متوجه معانی عمیق آن شوند. حتی در اروپا هم این کتاب معروف شد و به زبانهای آلمانی و فرانسوی ترجمه گردید.
۵. پرسش و پاسخ برای یادگیری عمیقتر
❓ چرا شبستری این قدر به «تفکر» اهمیت میداد؟
پاسخ: چون او معتقد بود که تفکر، چراغ دل انسان است و اگر انسان فکر نکند، مثل کسی میماند که در تاریکی راه میرود. او در بیت اول کتابش میگوید: «به نام آن که جان را فکرت آموخت / چراغ دل به نور جان برافروخت». یعنی خدایی که به جان ما توانایی فکر کردن را یاد داد و دل ما را با نور جان روشن کرد.
❓ «گلشن راز» برای یک دانشآموز چه فایدهای دارد؟
پاسخ: خواندن این کتاب (حتی به صورت ساده شده) به ما یاد میدهد که سوال بپرسیم و دربارهٔ مسائل بزرگ زندگی فکر کنیم. همچنین با شعر و ادبیات زیبای فارسی آشنا میشویم و یاد میگیریم که مفاهیم عمیق علمی و دینی را چگونه به زبانی ساده بیان کنیم.
❓ آیا کتاب «گلشن راز» فقط برای عارفان نوشته شده؟
پاسخ: خیر. اگرچه مطالب آن عمیق است، اما شبستری سعی کرده طوری بنویسد که افراد با سواد معمولی هم بتوانند از آن استفاده کنند. به همین دلیل است که این کتاب قرنهاست که در مدارس قدیم ایران تدریس میشود و همه از پیر و جوان از آن لذت میبرند.
پاورقی
1عرفان: (Mysticism) دانشی است که به انسان میآموزد چگونه با تهذیب نفس و پاک کردن دل، به معرفت شهودی و حضوری خدا برسد.
2وحدت وجود: (Unity of Being) یکی از مهمترین نظریههای عرفانی که میگوید در جهان هستی فقط یک حقیقت واقعی وجود دارد و آن خداوند است و سایر موجودات جلوات و نشانههای اویند.
3مثنوی: (Mathnawi) قالبی از شعر فارسی که در آن هر مصراع با مصراع دیگر همقافیه است و معمولاً برای بیان داستانهای بلند یا مفاهیم اخلاقی و عرفانی استفاده میشود.