شستوشو با آب و صابون: فرایندی برای کاهش یا حذف میکروبها از سطح پوست
صابون چگونه میکروبها را شکست میدهد؟ علم پشت این عمل ساده
برای درک قدرت صابون، باید به سطح میکروسکوپی و مولکولی نگاه کنیم. پوست ما، لباسها و سطوح اطراف، میزبان ذرات ریز چربی، گردوغبار و میکروارگانیسمها (میکروبها) هستند. بسیاری از میکروبها، مانند ویروس سرماخوردگی یا باکتریها، توسط یک پوسته یا غشای چربی احاطه شدهاند. اینجاست که صابون وارد میدان میشود.
مولکولهای صابون ساختار جالبی دارند: یک سر آنها به مولکولهای آب جذب میشود (آبدوست[2]) و سر دیگر آنها از آب فرار کرده و به چربی جذب میشود (آبگریز[3] یا چربیدوست). وقتی با آب و صابون دستهای خود را میشوییم، این مولکولهای دوستدار چربی، مانند نیروهای ویژه عمل میکنند. آنها خود را به غشای چربی میکروبها میچسبانند و آن را محاصره میکنند. با مالش دستها به هم، این پیوندهای چربی شکسته میشود و میکروب در داخل حبابی از مولکولهای صابون (میسل[4]) به دام میافتد. سپس، سرهای آبدوست مولکولهای صابون، این حباب محصورشده را به راحتی توسط جریان آب از روی پوست میشویند و میبرند.
انواع شستوشو: از روزمره تا جراحی
همهٔ شستوشوها یکسان نیستند. نوع و مدت زمان شستن دستها بستگی به موقعیت و میزان خطر آلودگی دارد. به طور کلی میتوان آن را به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
| نوع شستوشو | زمان توصیه شده | موقعیتهای کلیدی برای انجام | هدف اصلی |
|---|---|---|---|
| شستوشوی معمولی (اجتماعی) | حداقل ۲۰ ثانیه | پس از سرفه یا عطسه، قبل از غذا خوردن، پس از استفاده از سرویس بهداشتی، پس از لمس سطوح عمومی | حذف آلودگیهای قابل مشاهده، خاک و بیشتر میکروبهای بیماریزا |
| شستوشوی بهداشتی (پزشکی) | ۴۰-۶۰ ثانیه | توسط پرسنل درمان قبل و پس از معاینه هر بیمار، قبل از انجام پانسمان | از بین بردن فلور میکروبی گذرا و کاهش فلور میکروبی ساکن پوست تا حد امکان |
یک آزمایش کوچک: قدرت صابون را در خانه ببینید
میخواهید اثر صابون را به طور ملموس و ساده ببینید؟ این آزمایش را در خانه انجام دهید:
یک کاسه پر از آب بردارید و روی سطح آب کمی فلفل سیاه یا پودر دارچین بپاشید (این پودر نقش میکروبها یا ذرات کثیفی را بازی میکند). نوک انگشت خود را به سادگی داخل آب و در میان پودرها فرو ببرید. میبینید که پودرها به انگشت شما میچسبند. حالا، نوک همان انگشت را به یک قطره مایع ظرفشویی یا صابون مایع آغشته کنید و دوباره در مرکز کاسه آب، در میان پودرها، قرار دهید. در کسری از ثانیه خواهید دید که پودرها (مثل میکروبها) به سرعت از نقطه تماس صابون فرار میکنند و به کنارههای کاسه رانده میشوند! این اتفاق به دلیل تغییر کشش سطحی[5] آب توسط صابون رخ میدهد و نمایش سادهای از قدرت دورکنندگی صابون است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. آب تنها میتواند ذرات محلول در آب را بشوید. اما بسیاری از میکروبها، ویروسها و آلودگیهای معمول (مانند چربی دست پس از خوردن غذا) در آب حل نمیشوند و به پوست میچسبند. صابون با خاصیت چربیزدایی خود، این ذرات را از پوست جدا و در آب شناور میکند تا با آب شسته شوند.
پاسخ: نه لزوماً. ژلها و محلولهای ضدعفونیکننده دست زمانی عالی هستند که دسترسی به آب و صابون وجود ندارد. اما آنها کثیفی و آلودگی فیزیکی قابل مشاهده را از روی دست پاک نمیکنند. اگر دستها به وضوح کثیف یا چرب هستند، آب و صابون گزینه برتر و مؤثرتری است، زیرا عمل مکانیکی مالش همراه با کف صابون، آلودگی را به طور فیزیکی میزداید.
پاسخ: شایعترین اشتباه، کمشستن است. بسیاری از افراد تنها کف دست خود را سریع به هم میمالند و میشویند. در حالی که میکروبها در جاهای دیگر پنهان میشوند. برای شستوشوی مؤثر، باید تمام سطوح دست را شست: کف دست، پشت دست، بین انگشتان، زیر ناخنها و شستها. شستن ناخنها بسیار مهم است، زیرا میکروبها به راحتی زیر آنها جمع میشوند.
پاورقی
[1]ضدعفونی (Disinfection): فرآیند از بین بردن یا کاهش تعداد میکروارگانیسمهای بیماریزا روی سطوح بیجان. شستوشو با آب و صابون یک روش مهم مکانیکی برای ضدعفونی کردن پوست محسوب میشود.
[2]آبدوست (Hydrophilic): به معنای «آبدوستی». بخشی از یک مولکول که جذب مولکولهای آب میشود.
[3]آبگریز (Hydrophobic): به معنای «گریزان از آب». بخشی از یک مولکول که از آب دوری میکند و تمایل به اتصال به چربیها و روغنها دارد.
[4]میسل (Micelle): ساختاری کروی که زمانی تشکیل میشود که مولکولهای صابون در آب قرار میگیرند. سرهای آبگریز آنها به سمت داخل و به سمت چربی جمع میشوند و سرهای آبدوست به سمت خارج و در تماس با آب قرار میگیرند. این ساختار، چربی و میکروبهای محصورشده را در خود حل و شسته میکند.
[5]کشش سطحی (Surface Tension): خاصیت فیزیکی سطح مایع که آن را قادر میسازد در برابر نیروهای خارجی مقاومت کند. صابون این کشش سطحی آب را کاهش میدهد و باعث میشود آب بهتر سطوح را خیس کند و ذرات را راحتتر از پوست جدا نماید.
