حقمداری در خبر: بنایگذاری بر صخرهی راستی
حقمداری در خبر به چه معناست؟
تصور کن در گروه کلاسیات در مورد یک اتفاق در مدرسه دو روایت کاملاً متفاوت میشنوی. حقمداری یعنی به جای تکرار سریع حرفها یا انتخاب روایتی که به نفع توست، برای کشف حقیقت ماجرا وقت بگذاری، از چند نفر مختلف بپرسی، مدارک را ببینی و سپس آنچه را که به واقع نزدیکتر است، حتی اگر برایت سخت باشد، بیان کنی. در فضای حرفهای خبر، این مفهوم عمیقتر میشود. حقمداری تنها گفتن بخشی از واقعیت نیست؛ جستوجوی فعال حقیقت و شجاعت بیان آن است . حضرت علی(ع) در این باره میفرمایند: «حق آن است که بگویی دیدم»، نه اینکه «شنیدم» . این سخن اهمیت مشاهده و بررسی مستقیم را به جای تکیه بر گفتههای دیگران نشان میدهد.
تفاوت مهم دیگر، تمایز بین «واقعگویی» و «حقگویی» است. واقعگویی ممکن است تنها به بیان یک سری اتفاقات عینی محدود شود، اما حقگویی شامل تفسیر درست، تحلیل منصفانه و ارائه تصویر کامل و بافتمند از یک رویداد میشود، طوری که مخاطب بتواند عمق ماجرا را درک کند . مانند گزارشی از یک مسابقهی علمی که فقط برنده را معرفی نمیکند، بلکه تلاش همهی شرکتکنندگان، چالشهای مسیر و درسهای آن را نیز منعکس میسازد.
| ستون خبر حقمدار | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| جستوجوی حقیقت و صحتسنجی | اولین و مهمترین وظیفه. خبرنگار باید اخبار را از منابع معتبر دریافت و قبل از انتشار، درستی آن را بررسی کند . | قبل از انتشار خبر «تعطیلی مدرسه فردا» از دفتر مدرسه یا سایت آموزش و پرورش استعلام میگیری، نه اینکه بر اساس یک پیام در گروه کلاس آن را پخش کنی. |
| بیطرفی و انصاف | ارائهی منصفانهی تمام جنبههای مهم یک ماجرا، بدون جانبداری از یک فرد یا گروه خاص . | در گزارش از یک بحث کلاسی، حرفهای همهی طرفهای بحث را به درستی و بدون تحریف منعکس میکنی. |
| مسئولیتپذیری و پاسخگویی | اگر خبری اشتباه منتشر شد، باید شجاعت تصحیح آن را داشته باشد و پاسخگوی اشتباه خود باشد . | اگر در خبرنامهی مدرسه تاریخ یک رویداد را اشتباه نوشتی، در شماره بعد با ادب عذرخواهی میکنی و تاریخ درست را اعلام میکنی. |
| پرهیز از زیانرسانی بیجهت | در نظر گرفتن تأثیر خبر بر افراد، به ویژه افراد آسیبپذیر. گاهی پرهیز از انتشار برخی جزئیات لازم است . | در گزارش یک حادثه، از ذکر نام کامل یک دانشآموز کمسنوسوم که درگیر بوده، خودداری میکنی تا به او برچسب نخورد. |
شجاعت و مسئولیت: دو بال پرواز خبر حقمدار
حقمداری تنها یک تکنیک نیست؛ یک ویژگی اخلاقی است که نیازمند شجاعت و احساس مسئولیت قوی است. ممکن است فشارهای زیادی برای انحراف از مسیر حق وجود داشته باشد: فشار برای سریعترین بودن (که منجر به انتشار خبر تاییدنشده میشود)، فشار برای جذابترین بودن (که ممکن است به بزرگنمایی و تحریف بینجامد)، یا حتی فشار از سوی گروههای ذینفع برای سانسور یا جهتدهی به خبر .
خبرنگار حقمدار مانند داوری منصف عمل میکند که هدفش آشکار کردن حقیقت است، نه برنده کردن یک طرف. او میداند که اعتماد مخاطب، گرانبهاترین سرمایهی اوست و این اعتماد با هر بار سهلانگاری در صحت خبر یا جانبداری، خدشهدار میشود . بنابراین، مسئولیت بزرگی در قبال جامعه احساس میکند و میکوشد اخباری منتشر کند که به آگاهی، وحدت و عبرتآموزی جامعه بینجامد، نه به ایجاد اختلاف و تشویش .
چگونه مخاطب هوشیاری باشیم؟
حقمداری تنها وظیفهی خبرنگار نیست؛ مخاطبان نیز مسئولیت دارند. در دریای اخبار و اطلاعات امروز، ما باید مهارت «سواد رسانهای» را در خود تقویت کنیم. این مهارت به ما کمک میکند خبر حقمدار را از خبر غیرموثق تشخیص دهیم.
وقتی خبری میبینید یا میخوانید، این سؤالات ساده را از خود بپرسید: منبع این خبر چیست؟ آیا منبع معتبر و شناختهشدهای است؟ آیا نویسنده یا منتشرکنندهی آن مشخص است؟ آیا فقط یک دیدگاه ارائه شده یا تمام جنبههای منطقی ماجرا بررسی شده؟ آیا تکیهگاه احساسی دارد (مثل ترس یا خشم) یا بر اساس واقعیتها و مدارک است؟ آیا میتوانید همان خبر را در منابع معتبر دیگر هم بیابید؟ پرسیدن این سؤالات، شما را از یک مصرفکنندهی منفعل خبر به یک شهروند فعال و هوشیار تبدیل میکند که به راحتی فریب شایعات را نمیخورد.
پرسشهای مهم درباره حقمداری در خبر
پاسخ: بیطرفی مطلق شاید در عمل بسیار دشوار باشد، زیرا هر کسی پیشزمینهها و تجربیات خود را دارد. اما آنچه مهم است، انصاف و رعایت بیغرضی است. یک خبرنگار حرفهای میتواند نظر شخصی خود را داشته باشد، اما نباید اجازه دهد این نظر، انتخاب، چینش یا تفسیر واقعیتها در خبرش را تحت تأثیر قرار دهد. او باید به گونهای گزارش دهد که اگر فردی با نظری کاملاً مخالف، همان واقعه را دیده بود، گزارش او را منصفانه بداند .
پاسخ: این یک معضل اخلاقی چالشبرانگیز است. بر اساس اصول حرفهای، نخستین راه، گفتوگوی محترمانه و استدلالمحور با مسئولان است. میتوان با استناد به اصول روزنامهنگاری و عواقب از دست دادن اعتبار رسانه، آنها را توجیه کرد . اگر تأثیری نداشت، خبرنگار با تکیه بر وجدان حرفهای خود، باید بین اطاعت از دستور و وفاداری به حقیقت و اعتماد عمومی یکی را انتخاب کند. مقاومت در چنین موقعیتهایی نیازمند شجاعت بسیار است، اما حفظ شرافت حرفهای و اعتماد به نفس درونی، ارزش این شجاعت را دارد .
پاسخ: این یک تعادل ظریف است. سرعت نباید قربانی دقت شود. یک اصل طلایی در خبرنگاری این است: «اول درست بودن، بعد اولین بودن». انتشار یک خبر نادرست اما سریع، اعتبار یک رسانه را نابود میکند و گاهی آسیبهای جبرانناپذیری به افراد میزند. وظیفهی خبرنگار این است که در فرصت موجود، تا حد ممکن صحت خبر را از منابع موثق بررسی کند و اگر به درستی آن اطمینان ندارد، یا منتظر تایید بماند یا در گزارش خود به صورت شفاف بگوید که این اطلاعات هنوز به طور کامل تأیید نشدهاند . اعتماد مخاطب به «دقت» است، نه فقط به «سرعت».
پاورقی
۱. اخلاق حرفهای (Professional Ethics): مجموعه اصول و معیارهای اخلاقی که رفتار افراد در یک حرفه یا شغل خاص را راهنمایی میکند .
۲. مسئولیتپذیری (Accountability): الزام به پاسخگویی در قبال اعمال و تصمیمات و آمادگی برای اصلاح اشتباهات .
۳. سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد ارتباط در اشکال مختلف رسانهای. این مهارت به افراد کمک میکند مخاطبان فعال و منتقدی باشند.
۴. اعتبار (رسانه) (Credibility): ویژگیای که بر اساس آن یک رسانه یا منبع خبری به عنوان قابل اعتماد، دقیق و صادق شناخته میشود .
